Υστερική προσωπικότητα: Τι είναι και πώς εκδηλώνεται

Η υστερία και η υστερική προσωπικότητα αποτελούν έννοιες που έχουν απασχολήσει έντονα την ψυχολογία και την κοινωνία, συχνά μέσα από ένα πρίσμα παρεξηγήσεων. Αν βλέπαμε έναν άνδρα να φωνάζει ή να γίνεται εριστικός, οι περισσότεροι θα το θεωρούσαμε «φυσιολογικό». Πράγματι, το να «βγαίνει κάποιος από τα ρούχα του» είναι κάτι συνηθισμένο για έναν άνδρα. Συνεπώς, μια τέτοια συμπεριφορά δεν θα προκαλούσε ιδιαίτερη ανησυχία ή απορία.

Αντίθετα, αν μια γυναίκα βρισκόταν στην ίδια ακριβώς θέση, η αντιμετώπιση θα ήταν διαφορετική. Οι περισσότεροι θα τη θεωρούσαν «προβληματική» ή θα πίστευαν πως δεν «στέκει καλά». Μάλιστα, συχνά θα χρησιμοποιούσαν τον χαρακτηρισμό υστερική για να περιγράψουν την αντίδρασή της.

Το ακριβώς αντίθετο θα συνέβαινε στην περίπτωση που ένας άνδρας έκλαιγε δημόσια. Μια τέτοια αντίδραση θα τραβούσε την προσοχή ως ασυνήθιστη ή και προβληματική. Ωστόσο, το ίδιο δεν θα ίσχυε αν στη θέση του βρισκόταν μια γυναίκα.

Βλέπουμε, λοιπόν, πως η ίδια συμπεριφορά ερμηνεύεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο στα δύο φύλα. Ο άνδρας θεωρείται συνήθως εγκρατής και αυτοελεγχόμενος. Επομένως, για να φωνάζει ή να κλαίει, πιστεύουμε πως θα πρέπει να έχει σοβαρό λόγο. Από την άλλη πλευρά, η γυναίκα χαρακτηρίζεται συχνά ως υπερευαίσθητη για τους ίδιους ακριβώς λόγους.

Οι πρακτικές επιπτώσεις της διαφορετικής θεώρησης

Αυτή η διαφορετική ματιά έχει συχνά και πρακτικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα. Οι έντονες συναισθηματικές εκδηλώσεις του άνδρα φαίνεται πως λαμβάνονται πολύ πιο σοβαρά υπόψη. Αντιθέτως, οι εκδηλώσεις της γυναίκας αντιμετωπίζονται συχνά με συγκατάβαση.

Αυτή η στάση πηγάζει από την αντίληψη πως η γυναίκα είναι ένα «αδύναμο» και «ευάλωτο» άτομο. Στη χειρότερη περίπτωση, η αντίδρασή της αντιμετωπίζεται με την πεποίθηση πως «θα της περάσει». Συχνά χρησιμοποιούνται και κλασικές εκφράσεις, όπως «της γυναίκας η καρδιά είναι μια άβυσσος», για να υποβαθμίσουν το συναίσθημά της.

Ποιες είναι οι ιστορικές καταβολές της υστερίας;

Από την αρχαιότητα μέχρι πρόσφατα, έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες για τα αίτια της υστερίας. Το κοινό σημείο όλων ήταν πως πρόκειται για μια γυναικεία ψυχική διαταραχή. Πράγματι, τα συνηθέστερα συμπτώματα που αναφέρονται στο διάβα των αιώνων είναι πολλά και ποικίλα. Αυτά περιλαμβάνουν την ανορεξία, τη βουλιμία, τη νευρικότητα και τις δραματοποιήσεις. Επίσης, αναφέρονται εκρήξεις γέλιου ή κλάματος, καθώς και επιληπτικές ή λιποθυμικές κρίσεις. Άλλα συμπτώματα ήταν η ωχρότητα, οι πονοκέφαλοι, ακόμη και η προσωρινή παράλυση ή απώλεια όρασης.

Ιστορικές αναφορές για την υστερία υπάρχουν ήδη από το 2.000 π.Χ. στην Αίγυπτο. Εκεί, αλλά και στην αρχαία Ελλάδα αργότερα, τα συμπτώματα θεωρούνταν εκδηλώσεις σεξουαλικής δυσλειτουργίας. Συγκεκριμένα, η αιτία εντοπιζόταν στον τρόπο λειτουργίας της μήτρας. Τόσο ο Ιπποκράτης όσο και ο Πλάτωνας θεωρούσαν υπεύθυνη την υπερδραστηριότητα της υστέρας. Πίστευαν μάλιστα πως η μήτρα μετακινείται μέσα στο σώμα.

Ο Πλάτωνας παρομοίαζε τη μήτρα με ζώο που πρέπει να τιθασευτεί μέσω της αναπαραγωγής. Σε αντίθετη περίπτωση, η μήτρα εξαγριώνεται και προσβάλλει το αναπνευστικό σύστημα. Αυτό προκαλεί δύσπνοια, αίσθημα ασφυξίας και τα σωματόμορφα συμπτώματα της υστερίας. Ως μοναδικός τρόπος θεραπείας θεωρούνταν τότε η γονιμοποίηση της γυναίκας.

Τα τρία μοντέλα κατανόησης της υστερίας

Από την αρχαιότητα έως σήμερα, η υστερία επιχειρήθηκε να ερμηνευτεί μέσω τριών μοντέλων:

1. Το μοντέλο της μετακινούμενης μήτρας: Είναι το πρώτο μοντέλο με πατέρα τον Πλάτωνα.

2. Το μοντέλο της σεξουαλικής στέρησης: Ο Γαληνός θεωρούσε πως η υστερία οφείλεται στην ανικανοποίητη σεξουαλικότητα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη συσσώρευση υγρών στη μήτρα. Η θεραπεία περιλάμβανε το σεξ ή το πυελικό μασάζ. Στόχος ήταν ο «υστερικός παροξυσμός», δηλαδή ο οργασμός. Μάλιστα, η σπουδή για τη θεραπεία αυτή οδήγησε στην εφεύρεση του δονητή τον 19ο αιώνα.

3. Το νευροπαθολογικό μοντέλο: Αναπτύχθηκε τον 17ο αιώνα και θεωρούσε ως έδρα της νόσου τον εγκέφαλο.

Η ετικέτα της «υστερίας» ή της υπερβολικής αντίδρασης συχνά κρύβει βαθύτερες, ανείπωτες ανάγκες που ζητούν δικαίωση. Αν νιώθετε ότι τα συναισθήματά σας παρεξηγούνται διαρκώς, η online ψυχοθεραπεία η μια συνεδρια δια ζωσης προσφέρει τον ασφαλή χώρο για να ακουστεί η δική σας αλήθεια.

Η «χρυσή εποχή» και η συμβολή της ψυχανάλυσης

Οι δεκαετίες μεταξύ 1870-1920 θεωρούνται η «χρυσή εποχή» της υστερίας. Οι περισσότερες περιπτώσεις αναφέρθηκαν στη Γαλλία. Για τον λόγο αυτό, στη Γερμανία η υστερία θεωρούνταν «γαλλική ασθένεια». Η εποχή αυτή συνέπιπτε με τα ιδεώδη της αστικής τάξης για απόλυτο έλεγχο του σώματος. Η απώλεια αυτοελέγχου θεωρούνταν απαρχή φθίνουσας υγείας.

Ο Jean Martin Charcot ήταν ο πρώτος που απομακρύνθηκε από τη θεωρία της μήτρας. Αρχικά την είδε ως νευρολογική πάθηση και αργότερα ως ψυχολογική διαταραχή. Ωστόσο, ο Sigmund Freud ήταν εκείνος που την αντιμετώπισε ως αμιγώς ψυχική διαταραχή. Θεώρησε πως οι αιτίες της οφείλονται σε υποσυνείδητες συγκρούσεις ανάμεσα σε σεξουαλικές επιθυμίες και απαγορεύσεις.

Επιπλέον, ο φιλόσοφος Michel Foucault είδε την υστερία ως αποτέλεσμα της καταπιεστικής πατριαρχικής κοινωνίας. Την χαρακτήρισε μάλιστα ως μια μορφή «εξέγερσης» απέναντι σε αυτήν. Από το 1980, ο όρος έχει πάψει να υφίσταται ως διάγνωση στο DSM. Πλέον, χρησιμοποιείται ο όρος Διαταραχή μετατροπής, που ανήκει στις σωματόμορφες διαταραχές.

Όταν η γυναικεία κακοπέραση θεωρούνταν ως ισοδύναμο ασθένειας

Μέχρι και πριν από μερικές δεκαετίες, πολλές γυναίκες δεν ένιωθαν ευχαρίστηση στον γάμο τους. Τότε, οι γυναίκες αυτές θεωρούνταν συχνά πως είναι νευρωσικές. Ως εκ τούτου, η νοσηλεία τους σε κάποια ψυχιατρική κλινική κρινόταν συχνά ως αναγκαία. Στόχος ήταν η «αποκατάσταση» αυτής της «ανωμαλίας». Με αυτόν τον τρόπο, η γυναίκα θα ήταν και πάλι σε θέση να ανταποκριθεί στον ρόλο της. Συγκεκριμένα, έπρεπε να είναι η προσδοκώμενη καλή σύζυγος, μητέρα και νοικοκυρά.

Πέρα, λοιπόν, από την όποια «ευαισθησία» μιας γυναίκας, υπήρχαν και άλλα κριτήρια για την υστερία. Ακόμα και οι δυσκολίες που αντιμετώπιζε στον γάμο της δεν θεωρούνταν ως αιτία των συμπτωμάτων της. Αντίθετα, θεωρούνταν ως αποτέλεσμα της ψυχικής της ασθένειας. Η τυχόν επαναφορά της γυναίκας σε μια κατάσταση όπου επιθυμούσε να συνεχίσει τον γάμο της θεωρούνταν «ίαση».

Είναι αξιοσημείωτο πως ανάλογες δυσκολίες σε άνδρες δεν αναφέρονται σχεδόν ποτέ. Συνεπώς, ο ρόλος των πολιτισμικών επιρροών φαίνεται πως έπαιζε σημαντικότατο ρόλο εδώ. Πολλές ανάλογες δυσκολίες σήμερα θα οδηγούσαν πιθανότατα σε έναν οικογενειακό σύμβουλο. Στη χειρότερη περίπτωση, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ένα διαζύγιο.

Η αμφιθυμική στάση απέναντι στη γυναικεία σεξουαλικότητα

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα, η αστική τάξη της Ευρώπης έμοιαζε αφηνιασμένη με τη γυναικεία σεξουαλικότητα. Η αμφιθυμική της στάση απέναντι σε αυτήν ήταν κάτι παραπάνω από εμφανής. Από τη μία πλευρά, η κοινωνία έμοιαζε να την αρνείται, σαν να μην υπάρχει καθόλου. Από την άλλη, όμως, θεωρούσε τη γυναίκα ως ον με ακόρεστες σεξουαλικές ανάγκες. Πίστευαν πως η γυναίκα αποπλανεί εύκολα και αποτελεί μόνιμη απειλή για τον ανδρικό πληθυσμό.

Η απορριπτική στάση της κοινωνίας ανάγκασε τις γυναίκες να απωθήσουν εντελώς αυτές τους τις ανάγκες. Παράλληλα, όμως, δεν είχαν πρόσβαση σε άλλου είδους αντισταθμιστικές μορφές έκφρασης. Τέτοιες μορφές θα μπορούσαν να είναι καλλιτεχνικές, διανοητικές ή η άσκηση εξουσίας. Η απουσία εναλλακτικών επιλογών κατέστησε τον ρόλο της ασθενούς ως τον μοναδικό τρόπο έκφρασης.

Επιπλέον, η υιοθέτηση αυτού του ρόλου τροφοδοτούσε μια αίσθηση ταυτότητας. Από το να είναι η γυναίκα ένα άτομο ανύπαρκτο και ένας «ΚΑΝΕΝΑΣ», ο ρόλος της ασθενούς της έδινε σημασία. Η φροντίδα από τους ειδικούς και το περιβάλλον της έδινε μια ψευδαίσθηση πως είναι κάποια. Έστω και αν αυτή η ταυτότητα ήταν εκείνη της «νευρασθενούς» ή της υστερικής.

Επίλογος: Η υστερία ως πολιτισμικό φαινόμενο

Η υστερία αποτελεί τυπικό παράδειγμα μιας διάγνωσης που καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από τον πολιτισμό. Πράγματι, για μερικές δεκαετίες και σε ορισμένες χώρες, έλαβε σχεδόν διαστάσεις επιδημίας. Ωστόσο, στη συνέχεια η συχνότητα εμφάνισής της ατόνησε δραματικά.

Επειδή υπάρχει μια τάση «ρομαντικοποίησης» της ασθένειας από ορισμένους κύκλους, όπως το φεμινιστικό κίνημα, οφείλουμε να τονίσουμε κάτι σημαντικό. Στη διάρκεια της «χρυσής εποχής» της υστερίας, πολλοί άνθρωποι βίωναν πραγματικά μεγάλο ψυχικό πόνο. Μπορεί να μην έχουμε ακόμα μια τελείως ξεκάθαρη εικόνα για τα όρια ανάμεσα στην υστερία ως διάγνωση, ως συμπεριφορά και ως αλληγορία. Παρ’ όλα αυτά, αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει κάποια παθολογική οντότητα πίσω από τα συμπτώματα, ασχέτως του πώς την ονομάζουμε.

Γιατί υποχώρησαν τα συμπτώματα της υστερίας;

Τα συμπτώματα της υστερίας δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδομένα στις μέρες μας. Οι λόγοι για αυτό είναι πολλοί και διάφοροι. Συγκεκριμένα, ο σύγχρονος άνθρωπος διαθέτει πλέον περισσότερους τρόπους συναισθηματικής έκφρασης και μεγαλύτερη σεξουαλική ελευθερία. Επιπλέον, κάποια από τα παλαιότερα «υστερικά συμπτώματα» αποδίδονται πλέον σε συγκεκριμένες σωματικές ασθένειες. Τέτοιες είναι η σκλήρυνση κατά πλάκας ή η επιληψία. Παράλληλα, μπορεί να αφορούν άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως η διαταραχή μετατροπής και διάφορες διαταραχές προσωπικότητας.

Πάντα υπήρχαν και συνεχίζουν να υπάρχουν ασθένειες που δεν είναι επαρκώς κατανοητές. Αυτές οι ασαφείς διαγνώσεις ερμηνεύονται συχνά ως αντίδραση του οργανισμού στο στρες και το άγχος. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η ινομυαλγία, η οποία συνδέεται στενά με το φύλο.

Η επίδραση του πολιτισμού στη διάγνωση

Δεν πρέπει ποτέ να λησμονούμε πως πολλές διαγνώσεις καθορίστηκαν από πολιτισμικούς παράγοντες. Αυτές οι μέθοδοι στιγμάτισαν εκατομμύρια ασθενών. Παραδείγματα αποτελούν η ομοφυλοφιλία ως «διαστροφή», η αρκτική υστερία, η λοβοτομή και τα ηλεκτροσόκ.

Επιπλέον, αν και οι περισσότερες ψυχιατρικές διαταραχές ισχύουν παγκοσμίως, ερμηνεύονται διαφορετικά σε κάθε χώρα. Για παράδειγμα, η κατάθλιψη περιγράφεται συχνά με φυσικούς όρους στις υπό ανάπτυξη χώρες. Στην Ιαπωνία, ήταν μια ασυνήθιστη διάγνωση μέχρι τη δεκαετία του 1990. Συνεπώς, η χώρα διαμονής καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο διάγνωσης.

Μια μικρή τελική επισήμανση: οι εκδηλώσεις λατρείας των νεαρών κοριτσιών για τα μουσικά είδωλα χαρακτηρίζονται συχνά ως «υστερικές». Αντίθετα, οι αλλόφρονες ανδρικές εκδηλώσεις σε έναν ποδοσφαιρικό αγώνα θεωρούνται συνήθως «φυσιολογικές». Όπως λέει και ο στίχος: «Καληνύχτα Κεμάλ, αυτός ο κόσμος δε θα αλλάξει ποτέ. Καληνύχτα…».

Η κατανόηση των ψυχικών μας αντιδράσεων και η αποδέσμευση από παλαιά στερεότυπα είναι πράξη φροντίδας προς τον εαυτό μας. Αν επιθυμείτε να εξερευνήσετε τη δική σας προσωπικότητα σε βάθος, επικοινωνήστε μαζί μου για online ψυχοθεραπεία η για ένα ραντεβού στο γραφείο 

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)