Τελευταία ενημέρωση: 10 Νοεμβρίου 2026
«Όλα θα πάνε καλά.», «Ο χρόνος τα γιατρεύει όλα.», «Τουλάχιστον δεν υπέφερε.». Όποιος έχει σταθεί στην ουρά των συλλυπητηρίων, είτε από τη μία πλευρά είτε από την άλλη, ξέρει αυτές τις φράσεις απέξω. Λέγονται με την καλύτερη πρόθεση, κι όμως συχνά εκείνος που τις ακούει γνέφει ευγενικά και κοιτάζει αλλού.
Παρηγοριά είναι η ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε τον πόνο ενός ανθρώπου και να μένουμε δίπλα του, χωρίς να τον υποβαθμίζουμε και χωρίς να βιαζόμαστε να τον διορθώσουμε. Τα λόγια μετρούν στον βαθμό που μεταφέρουν αυτή την παρουσία. Γι’ αυτό τόσες φράσεις με καλή πρόθεση δεν φτάνουν ως τον άλλον.
Σε κάποιον που πενθεί ή αρρωσταίνει βοηθούν απλές φράσεις που αναγνωρίζουν τον πόνο του: «Λυπάμαι πολύ», «Δεν ξέρω τι να πω, αλλά είμαι εδώ», «Πες μου πώς ήταν ο άνθρωπός σου». Βοηθά και το να μένουμε κοντά αφού περάσουν οι πρώτες μέρες.
Γιατί βγαίνουν τα λάθος λόγια
Σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τη στήριξη ανθρώπων με χρόνια πάθηση, με απώλεια ή με χωρισμό, η Patricia Frazier και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι ο τρόπος με τον οποίο στηρίζουμε κάποιον φαίνεται να εξαρτάται περισσότερο από τη δική μας ταραχή παρά από το αν ξέρουμε τι βοηθά (Frazier, Port & Hoff, 1996). Όσοι στηρίζουν κάποιον ενώ ταράζονται οι ίδιοι, και διαχειρίζονται το άγχος τους με λιγότερο αποτελεσματικούς τρόπους, αφήνουν στον άλλον λιγότερα περιθώρια να μιλήσει για όσα νιώθει. Πιο συχνά, επίσης, υποτιμούν όσα νιώθει ο άλλος. Με άλλα λόγια, το εμπόδιο φαίνεται να βρίσκεται λιγότερο στη γνώση και περισσότερο στη δική μας ταραχή.
Τι βοηθά και τι όχι, το έχουν πει οι ίδιοι οι άνθρωποι που πενθούν. Σε μια μελέτη των Lehman, Ellard και Wortman (1986), 94 άνθρωποι που είχαν χάσει κάποιον περιέγραψαν τι από όσα έκαναν ή είπαν οι άλλοι τους βοήθησε και τι όχι. Οι πιο συχνές απαντήσεις για το τι βοήθησε ήταν η ευκαιρία να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και η επαφή με κάποιον που είχε περάσει κάτι παρόμοιο. Για το τι δεν βοήθησε, ήταν οι συμβουλές και η παρότρυνση να συνέλθουν.
Γιατί όμως η συμβουλή βγαίνει τόσο εύκολα; Ο Wilfred Bion περιέγραψε τη λειτουργία που λείπει όταν δίνουμε βιαστικές συμβουλές: την ικανότητα ενός ανθρώπου να δέχεται το συναίσθημα που ο άλλος δεν αντέχει, να το αντέχει ο ίδιος και να το επιστρέφει με μια πιο υποφερτή μορφή (στα αγγλικά containment). Ο Thomas Ogden την ερμηνεύει ως ικανότητα επεξεργασίας: να «ονειρευόμαστε» (στα αγγλικά dreaming) τα συναισθήματα που γεννά μια βιωμένη εμπειρία και όχι απλώς να τα ανεχόμαστε. Όταν ο πόνος του άλλου μας ξεπερνά, δεν μπορούμε να τον αντέξουμε. Τον επιστρέφουμε αμέσως ως συμβουλή ή ως παρηγορητική φράση, για να ησυχάσουμε πρώτα εμείς. Η εξήγηση αυτή προέρχεται από την κλινική θεωρία.
Το ίδιο περιγράφουν και όσοι μίλησαν άστοχα. «Δεν ήξερα τι να πω. Φοβόμουν ότι αν πω το λάθος πράγμα θα τον κάνω να κλάψει περισσότερο, οπότε πανικοβλήθηκα και είπα την πρώτη κοινοτοπία που μου ήρθε στο μυαλό, για να γεμίσω τη σιωπή.» Ή: «Ένιωσα τόσο τεράστια αμηχανία μπροστά στον πόνο του που απλά εξαφανίστηκα. Προτίμησα να στείλω ένα τυπικό μήνυμα παρά να σταθώ μπροστά του και να τραυλίζω.» Και στις δύο φράσεις κυριαρχεί η ταραχή εκείνου που μιλά, και λιγότερο η σκέψη για το τι θα βοηθούσε τον άλλον.

Η ικανότητα να αντέχουμε τον πόνο του άλλου δοκιμάζεται σκληρά γύρω από ένα βαριά άρρωστο παιδί. Σε ένα ογκολογικό τμήμα νοσοκομείου, ένα εννιάχρονο κορίτσι έδωσε κάποτε σε έναν ψυχολόγο του τμήματος μια διπλωμένη σελίδα και του ζήτησε να τη δώσει στους γονείς της, όταν τους συναντήσει. Οι γονείς της, από ένα σημείο της αρρώστιας και μετά, δεν άντεχαν να την επισκέπτονται. Στη σελίδα είχε ζωγραφίσει τον εαυτό της ανάμεσά τους και είχε γράψει: «Μανούλα και πατερούλη σας αγαπώ πολύ και για πάντα». Λίγο αργότερα το κορίτσι πέθανε μέσα στο τμήμα, χωρίς κανέναν από τους δύο δίπλα της.
Δεν είναι ιστορία για γονείς που δεν αγαπούσαν το παιδί τους. Δείχνει πόσο ανυπόφορη μπορεί να γίνει η ανημποριά: κάποια στιγμή η απουσία φαίνεται πιο υποφερτή από την παρουσία. Το παιδί, με τη ζωγραφιά του, προσπαθούσε να παρηγορήσει τους γονείς του. Αυτή η ανημποριά είναι ανθρώπινη, και αξίζει να την αναγνωρίζουμε σε εμάς πριν μας κάνει να φύγουμε ή να πούμε το πρώτο πράγμα που θα μας ησυχάσει.
Οι φράσεις που κλείνουν τη συζήτηση
Καμία από τις παρακάτω φράσεις δεν είναι απαγορευμένη. Όλες όμως κλείνουν κάτι: τη συζήτηση ή το δικαίωμα του άλλου να πονά.
- «Όλα θα πάνε καλά» και «Η ζωή συνεχίζεται»: υπόσχονται ένα μέλλον που δεν γνωρίζουμε και πιέζουν τον άλλον να φτάσει εκεί. Όταν η αλήθεια είναι διαφορετική, ακούγονται σαν χλευασμός ή σαν προσπάθεια να κουκουλωθεί το κακό.
- «Ο χρόνος τα γιατρεύει όλα»: παρουσιάζει τον πόνο ως κάτι που πρέπει να τελειώσει κάποτε, και όποιος πονά ακόμη μπορεί να νιώσει ότι άργησε.
- «Τουλάχιστον…» («Τουλάχιστον δεν υπέφερε», «Τουλάχιστον έζησε πολλά χρόνια»): ζητά από τον άλλον να νιώσει ευγνωμοσύνη τη στιγμή που πονά. Αν υπάρχει κάτι καλό μέσα στην απώλεια, θα το βρει ο ίδιος όταν είναι έτοιμος.
- «Πρέπει να είσαι δυνατός/ή, ειδικά τώρα για τα παιδιά» ή «…για την οικογένεια»: ζητά από τον άλλον να κρύψει όσα νιώθει, συχνά για να νιώσουμε εμείς πιο άνετα. Όταν η φράση αναφέρεται στα παιδιά ή στην οικογένεια, ο άνθρωπος που πενθεί αναλαμβάνει να στηρίξει τους άλλους πριν προλάβει να πενθήσει ο ίδιος.
- «Ξέρω ακριβώς πώς νιώθεις»: αν το πει κάποιος που έχει περάσει κάτι παρόμοιο, μπορεί πραγματικά να βοηθήσει. Στη μελέτη των Lehman και των συνεργατών τους, η επαφή με κάποιον που είχε ζήσει κάτι ανάλογο ήταν από τα πιο βοηθητικά πράγματα. Αν το πει κάποιος άλλος, μεταφέρει την προσοχή από εκείνον που πονά σε εκείνον που μιλά. Το ίδιο συμβαίνει όταν ο ομιλητής παραλληλίζει μια δική του απώλεια με του άλλου, ακόμη και ενός αγαπημένου κατοικίδιου. Ο πόνος για ένα κατοικίδιο είναι πραγματικός, το πρόβλημα είναι ο παραλληλισμός, που φέρνει στο κέντρο εκείνον που μιλά. Μια πιο ειλικρινής εκδοχή είναι: «Δεν μπορώ να φανταστώ πώς είναι. Θέλω να σε ακούσω».
- «Όλα γίνονται για κάποιο λόγο», «Είχε έρθει η ώρα του», «Τώρα είναι σε ένα καλύτερο μέρος»: για όποιον πιστεύει, οι δικές του λέξεις για τον Θεό, τη μοίρα ή την ψυχή μπορεί να είναι στήριγμα, και τον ακολουθούμε όταν τις χρησιμοποιεί ο ίδιος. Αν όμως τις πούμε εμείς πρώτοι, ο άλλος ακούει ότι η απώλεια έχει ήδη νόημα, πριν προλάβει να την πενθήσει.

Στο γραφείο, όσοι πενθούσαν ή ήταν άρρωστοι και άκουγαν τέτοιες φράσεις, στις περισσότερες περιπτώσεις έγνεφαν, χαμογελούσαν τυπικά («Ναι, ευχαριστώ») και άλλαζαν αμέσως θέμα. Ένιωθαν βαθιά μοναξιά και την ανάγκη να προστατέψουν τον εαυτό τους από την αμηχανία του άλλου. Άλλοι κρατούσαν μέσα τους έναν μουδιασμένο θυμό: «Ήθελαν απλώς να ξεμπερδέψουν γρήγορα μαζί μου για να φύγουν».
Οι συμβουλές («Πρέπει να φας», «Πρέπει να ασχοληθείς με κάτι») ανήκουν στην ίδια κατηγορία, και στη μελέτη που αναφέραμε ήταν από όσα δεν βοήθησαν τους ανθρώπους που πενθούσαν.
Ένα ακόμη λάθος είναι η απουσία. Πολλοί άνθρωποι που έχουν βιώσει μεγάλη θλίψη λένε ότι κάποιοι φίλοι και συγγενείς απομακρύνθηκαν, ενώ άλλοι, απρόσμενοι, πλησίασαν. Ένας από αυτούς τους ανθρώπους το είπε έτσι: «Το πιο οδυνηρό δεν ήταν τι είπαν, αλλά ποιοι δεν είπαν το παραμικρό, γιατί εξαφανίστηκαν». Αν φοβόμαστε μήπως πούμε κάτι λάθος, μπορούμε να το πούμε ανοιχτά: «Δεν ξέρω τι να πω, γι’ αυτό τηλεφωνώ μόνο για να σου πω ότι σε σκέφτομαι».
Τι βοηθά να πούμε και να κάνουμε
Οι φράσεις που βοηθούν έχουν ένα κοινό: αναγνωρίζουν όσα νιώθει ο άλλος, χωρίς να προσπαθούν να τα αλλάξουν. «Λυπάμαι πολύ.» «Δεν ξέρω τι να πω, αλλά είμαι εδώ.» Η δεύτερη φράση ομολογεί ότι λόγια δεν υπάρχουν και δεν ζητά από τον άλλον να απαντήσει τίποτα.
Ως βοηθητικές αναφέρθηκαν και φράσεις που αφήνουν ανοιχτό το τι θέλει ο άλλος: «Είμαι εδώ, είτε θέλεις να κλάψεις, είτε θέλεις να βρίσεις, είτε θέλεις απλά να καθίσουμε σιωπηλοί.» ή «Δεν χρειάζεται να μου απαντήσεις, απλά σου στέλνω μια αγκαλιά.» Η δεύτερη φράση ταιριάζει σε μήνυμα, γιατί δεν απαιτεί απάντηση.
Μπορούμε επίσης να ρωτήσουμε για τον άνθρωπο που χάθηκε. «Πες μου πώς ήταν.» «Τι θυμάσαι περισσότερο;» Στη μελέτη των Lehman και των συνεργατών τους, η ευκαιρία να εκφράσουν όσα νιώθουν ήταν από τα πιο βοηθητικά που ανέφεραν όσοι πενθούσαν. Αν ο άλλος προτιμά τη σιωπή, μένουμε δίπλα του και η ερώτηση μένει ανοιχτή για αργότερα.
Πιο χρήσιμο από το «πάρε με αν χρειαστείς» είναι κάτι συγκεκριμένο: «Θα σου φέρω φαγητό την Πέμπτη.», «Θα έρθω να σε πάω εγώ στο νοσοκομείο.». Όποιος πονά δυσκολεύεται να ζητήσει, και με μια συγκεκριμένη πρόταση δεν χρειάζεται να μπει στον κόπο να σκεφτεί τι του λείπει.
Ο πόνος δεν τελειώνει με την κηδεία. Ένα τηλεφώνημα μετά από μία εβδομάδα, και ξανά μετά από τρεις, δείχνει στον άλλον ότι θυμόμαστε και εκείνον που πενθεί, και ότι σεβόμαστε τον ρυθμό του. Για το πώς βιώνεται το ίδιο το πένθος, υπάρχει το άρθρο μας για το πένθος και την απώλεια.

Η παρηγοριά ανά περίσταση
Η παρηγοριά παίρνει διαφορετική μορφή ανάλογα με το τι έχασε ή τι αντιμετωπίζει ο άλλος. Και το πένθος ενός κατοικίδιου δικαιούται την ίδια παρηγοριά. Για το θέμα αυτό υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.
Όταν πεθαίνει ένα παιδί
Σε αυτή την περίπτωση τα λόγια είναι λίγα, και ό,τι ακούγεται ως σύγκριση ή εξήγηση πληγώνει. Το «Είσαι νέα, θα κάνεις άλλο παιδί» ή το «Τουλάχιστον δεν πρόλαβε να υποφέρει» αγνοούν ότι ένα παιδί δεν αντικαθίσταται. Λέμε «Λυπάμαι τόσο πολύ» και λέμε το όνομα του παιδιού, επειδή έτσι δείχνουμε ότι το παιδί δεν έχει ξεχαστεί. Αν η απώλεια έγινε πριν από τη γέννηση ή λίγο μετά, το άρθρο για τη θνησιγένεια και τον ενδομήτριο θάνατο το εξετάζει ειδικά.
Όταν χάνεται σύζυγος ή σύντροφος
Μαζί με τον άνθρωπο χάνεται και η καθημερινότητα που είχαν. Αντί για «Ήταν η ώρα του» ή «Είσαι νέος/α, θα ξαναφτιάξεις τη ζωή σου», αναγνωρίζουμε τον πόνο: «Ξέρω πόσο αγαπιόσασταν. Είναι τεράστιο το κενό, πήγαινε μέρα με τη μέρα.». Ρωτάμε και για το συγκεκριμένο, γιατί η απώλεια εκδηλώνεται και στις μικρές λεπτομέρειες: «Πώς περνάς τα βράδια;», «Τι σου λείπει περισσότερο από τις μέρες σας;» Το ίδιο ισχύει όταν ο άλλος ή ο σύντροφός του παίρνει διάγνωση σοβαρής ασθένειας: αναγνωρίζουμε πρώτα τον πόνο και δεν βιαζόμαστε να τον παρηγορήσουμε με αισιοδοξία. Αν η μοναξιά γίνεται το κύριο βάρος, την εξετάζει αναλυτικότερα το άρθρο μας για τη μοναξιά.
Όταν πεθαίνει ο γονιός
Ο ενήλικας που χάνει τον γονιό του πενθεί κι αυτός, ακόμη κι αν ο γονιός ήταν μεγάλης ηλικίας ή άρρωστος. Το «Ήταν φυσικό, είχε ζήσει πολλά» μπορεί να είναι αλήθεια και να μην παρηγορεί. Λέμε «Θα σου λείπει πολύ» και ρωτάμε ποιες συνήθειες ή φράσεις του γονιού ζουν ακόμη μέσα στην οικογένεια. Όταν το νιώθουμε ειλικρινά, μια φράση που δίνει χώρο είναι: «Ήταν ένας υπέροχος άνθρωπος και ξέρω πόσο σε σημάδεψε. Μίλησέ μου γι’ αυτόν ή γι’ αυτήν όποτε θέλεις, εγώ θυμάμαι.» Παρηγοριά χρειάζεται και όταν ο γονιός γερνά ή νοσεί από άνοια, γιατί και τότε χάνεται σιγά σιγά ο γονιός όπως ήταν. Γι’ αυτή την περίοδο υπάρχει το άρθρο μας για τη φροντίδα των ηλικιωμένων γονέων. Για την απώλεια του πατέρα στην εφηβεία υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.
Όταν παρηγορούμε ένα παιδί
Όταν αυτός που πενθεί ή φοβάται είναι ένα παιδί, αποφεύγουμε τις μεταφορές όπως «κοιμάται» ή «τον πήρε ο Θεός». Μπορεί να τρομάξουν το παιδί: κάποια παιδιά αρχίζουν να φοβούνται τον ύπνο και άλλα να θυμώνουν με τον Θεό. Προτιμούμε απλές λέξεις που λένε την αλήθεια, και πολλή τρυφερότητα: «Η μαμά είναι πολύ άρρωστη, οι γιατροί την προσέχουν, αλλά εγώ είμαι εδώ και δεν θα φύγω από δίπλα σου ό,τι κι αν γίνει.» Για ένα παιδί, το να νιώθει ασφαλές είναι το Α και το Ω, και η φράση αυτή του το λέει ρητά. Για το πώς κατανοεί ένα παιδί τον θάνατο ανάλογα με την ηλικία του, υπάρχει το άρθρο για το πένθος στο παιδί.

Όταν κάποιος είναι βαριά άρρωστος
Όταν κάποιος ζει με καρκίνο ή με άλλη χρόνια πάθηση, αποφεύγουμε να υποσχόμαστε ίαση και να μιλάμε για «μάχη» ή «δύναμη», εκτός αν το λέει πρώτος ο ίδιος. Ρωτάμε «Πώς είσαι σήμερα;» και ακούμε την απάντηση χωρίς να τη διορθώνουμε. Αν ο άρρωστος ρωτήσει «Γιατί εγώ;», η ερώτηση μένει χωρίς απάντηση. Αρκεί να αντισταθούμε στον πειρασμό να την κλείσουμε με μια εξήγηση. Αν ο άλλος το θέλει, ένα χέρι στον ώμο ή μια αγκαλιά μπορούν να ανακουφίσουν χωρίς να χρειάζεται να πούμε τίποτα.
Η παρηγοριά είναι μέρος της ιατρικής φροντίδας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την ανακουφιστική (παρηγορητική) φροντίδα ως προσέγγιση που καλύπτει τις ψυχοκοινωνικές και πνευματικές ανάγκες του ασθενούς, στηρίζει την οικογένεια και περιλαμβάνει στήριξη στο πένθος. Ένα γνωστό ρητό της ιατρικής λέει ότι ο γιατρός οφείλει να θεραπεύει κάποτε, να ανακουφίζει συχνά και να παρηγορεί πάντα. Αποδίδεται συχνά στον Ιπποκράτη, όμως φαίνεται να προέρχεται από τον γιατρό Edward Livingston Trudeau του 19ου αιώνα, ενώ ορισμένοι το συνδέουν με τον Ambroise Paré (BMJ Blogs).
Η φωνή που μάθαμε να ακούμε
Ας φανταστούμε ένα παιδί που σκοντάφτει στην αυλή και ματώνει το γόνατό του. Αν ο ενήλικας που θα τρέξει κοντά του το πάρει αγκαλιά, καθαρίσει την πληγή και του πει «Εγώ είμαι εδώ», το παιδί μαθαίνει κάτι περισσότερο από το πώς κλείνει μια πληγή: μαθαίνει ότι ο πόνος γίνεται υποφερτός όταν δεν τον ζει κανείς μόνος. Οι Peter Fonagy και οι συνεργάτες του περιέγραψαν πώς ένας ενήλικας που αντανακλά το συναίσθημα του παιδιού, χωρίς να πανικοβληθεί ο ίδιος, βοηθά το παιδί να καταλάβει και να ρυθμίσει αυτό που νιώθει (στα αγγλικά marked mirroring). Στο παράδειγμά μας, το παιδί κρατά μέσα του μια φωνή που το παρηγορεί, και αργότερα μπορεί να παρηγορήσει και άλλους με τον ίδιο τρόπο.
Όποιος, αντίθετα, είδε τον πόνο του να αντιμετωπίζεται με εκνευρισμό, κριτική ή ξύλο, δυσκολεύεται συχνά να παρηγορήσει και τον εαυτό του και τους άλλους, ακόμη και σε μικρές δυσκολίες. Η ικανότητα αυτή όμως μπορεί να αναπτυχθεί και αργότερα, μέσα από σχέσεις που αντέχουν τον πόνο μας. Η ψυχοθεραπεία είναι μία τέτοια σχέση.
Όταν δεν υπάρχουν λόγια
Κάποιες στιγμές δεν χωρούν λόγια, και τότε αρκεί και μόνο να μείνουμε δίπλα. Ο Donald Winnicott περιέγραψε πώς ένα παιδί μαθαίνει να μένει μόνο του, όταν ξέρει ότι κάποιος βρίσκεται κοντά του (1958). Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στους ενήλικες: υπάρχουν πόνοι που δεν βρίσκουν λόγια, και η ήσυχη παρουσία ενός ανθρώπου κάνει πιο υποφερτή τη μοναξιά εκείνου που πονά.
Ο Emmanuel Levinas περιέγραψε το πρόσωπο του άλλου ως μια έκκληση: μας ζητά να μην τον αφήσουμε να πεθάνει μόνος του. Η ευαλωτότητά του μάς καλεί να μείνουμε δίπλα του, και η έκκληση αυτή προηγείται των λόγων. Για τον ετοιμοθάνατο, όπως και για όποιον πενθεί, η σιωπηλή παρουσία μας δίπλα τους είναι ίσως το πιο ουσιαστικό που μπορούμε να προσφέρουμε.

Τη σιωπηλή παρουσία τη θυμούνται και οι δύο πλευρές. Κάποιος που έμεινε δίπλα σε έναν ασθενή τη θυμάται έτσι: «Κάθισα στην πολυθρόνα δίπλα στο κρεβάτι τού νοσοκομείου για τρεις ολόκληρες ώρες. Δεν είπαμε τίποτα. Εκείνος κοιτούσε το ταβάνι, εγώ κρατούσα την άκρη του σεντονιού του. Όταν έφυγα, μου έσφιξε το χέρι και μου είπε μόνο: “Σε ευχαριστώ πολύ που δεν προσπάθησες να με κάνεις να γελάσω”.» Κάποιος που πενθούσε: «Ο καλύτερός μου φίλος ήρθε σπίτι, δεν είπε κουβέντα, έβαλε καφέ, έπλυνε τα πιάτα που ήταν στον νεροχύτη από προχθές, κάθισε στον καναπέ και άφησε το κεφάλι μου να ακουμπήσει στον ώμο του. Δεν ζήτησε καμία εξήγηση. Ήταν η μόνη στιγμή που ένιωσα ότι ανέπνεα ξανά.» Και στις δύο ιστορίες, εκείνος που πονούσε δεν χρειάστηκε να προσποιηθεί ή να εξηγήσει τίποτα.
Σε αυτές τις στιγμές ακούμε και τις σιωπές του άλλου, χωρίς να βιαζόμαστε να τις καλύψουμε. Για τη σιωπή ως τρόπο επικοινωνίας υπάρχει το άρθρο μας για τη σιωπή και τη μη λεκτική επικοινωνία. Για το πώς βοηθά να ονομάζουμε όσα νιώθουμε, δείτε το άρθρο για τη λεκτικοποίηση των συναισθημάτων.
Πότε χρειάζεται βοήθεια από ειδικό
Η θλίψη μετά από μια απώλεια είναι φυσιολογική αντίδραση και δεν χρειάζεται από μόνη της θεραπεία. Αξίζει όμως να ζητήσει κανείς ψυχολογική στήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας όταν ο πόνος εμποδίζει για πολύ καιρό τον ύπνο, τη φροντίδα του εαυτού ή τη δουλειά, ή όταν εμφανίζονται σκέψεις ότι η ζωή δεν αξίζει πια. Για το τι είναι και πώς βοηθά η θεραπεία, δείτε το άρθρο για την ψυχοθεραπεία.
Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, καλούμε το 112. Για ψυχολογική στήριξη λειτουργεί η Εθνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306, και για σκέψεις αυτοκτονίας η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Περισσότερα για τα σημάδια και τους τρόπους υποστήριξης υπάρχουν στο άρθρο για τις αυτοκτονικές σκέψεις.
Η στήριξη κουράζει και εκείνον που τη δίνει, ιδίως όταν διαρκεί πολύ ή όταν ο ίδιος είναι επαγγελματίας υγείας. Η κούραση αυτή αξίζει να την παίρνουμε στα σοβαρά και όχι να την υποβαθμίζουμε.
Συχνές ερωτήσεις
Τι λέμε σε κάποιον που έχασε αγαπημένο του πρόσωπο;
Λέμε απλά ότι λυπόμαστε: «Λυπάμαι πολύ». Αν δεν βρίσκουμε λόγια, το λέμε κι αυτό: «Δεν ξέρω τι να πω, αλλά είμαι εδώ». Μετά αφήνουμε χώρο να μιλήσει, ρωτάμε για τον άνθρωπο που χάθηκε και προτείνουμε κάτι συγκεκριμένο, όπως ένα φαγητό ή μια επίσκεψη.
Τι δεν πρέπει να λέμε σε κάποιον που πενθεί;
Αποφεύγουμε τις φράσεις που υποβαθμίζουν τον πόνο ή πιέζουν τον άλλον να τον ξεπεράσει γρήγορα: «Ο χρόνος τα γιατρεύει», «Τουλάχιστον…», «Να είσαι δυνατός», «Όλα θα πάνε καλά». Αποφεύγουμε και τις συμβουλές, που στη μελέτη των Lehman και των συνεργατών τους ήταν από αυτά που δεν βοήθησαν όσους πενθούσαν.
Τι λέμε σε κάποιον που είναι βαριά άρρωστος;
Ρωτάμε πώς είναι σήμερα και ακούμε την απάντηση χωρίς να τη διορθώνουμε. Αποφεύγουμε να υποσχόμαστε ίαση ή να μιλάμε για «μάχη» πριν το κάνει ο ίδιος. Αν κουράζεται εύκολα, προτιμάμε σύντομες επισκέψεις και δείχνουμε ότι θα ξαναέρθουμε.
Τι λέμε σε γονιό που έχασε παιδί;
Λίγα. «Λυπάμαι τόσο πολύ» και το όνομα του παιδιού. Αποφεύγουμε τις συγκρίσεις, την αναζήτηση νοήματος και κάθε αναφορά σε άλλα παιδιά ή σε μελλοντική εγκυμοσύνη. Μένουμε κοντά και μετά τις πρώτες εβδομάδες, και λέμε το όνομά του και αργότερα.
Τι γράφουμε σε ένα μήνυμα συλλυπητηρίων;
Λίγες, ειλικρινείς γραμμές: «Λυπάμαι πολύ για την απώλεια του/της [όνομα]. Σας σκέφτομαι. Θα περάσω την Πέμπτη να σας δω, αν θέλετε». Αν θυμόμαστε κάτι συγκεκριμένο για τον άνθρωπο που χάθηκε, το γράφουμε.
Φοβάμαι ότι θα πω κάτι λάθος και αποφεύγω να τηλεφωνήσω. Τι κάνω;
Το λέμε ανοιχτά: «Δεν ξέρω τι να πω, γι’ αυτό τηλεφωνώ μόνο για να σου πω ότι σε σκέφτομαι». Η απουσία μπορεί να ερμηνευτεί ως αδιαφορία, ενώ μια αδέξια αλλά ειλικρινής φράση δείχνει ότι σκεφτόμαστε τον άλλον.
Πηγές
- Frazier, P. A., Port, C. L., & Hoff, P. (1996). Social support: The provider’s experience. Journal of Personal and Interpersonal Loss, 1(1), 109–128. https://doi.org/10.1080/15325029608415463
- Lehman, D. R., Ellard, J. H., & Wortman, C. B. (1986). Social support for the bereaved: Recipients’ and providers’ perspectives on what is helpful. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54(4), 438–446. https://doi.org/10.1037/0022-006X.54.4.438
- Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Ευρωπαϊκό Γραφείο: Palliative care. https://www.who.int/europe/health-topics/palliative-care
- Cayley, W. (2015). Comfort always and advocacy for the vulnerable. BMJ Blogs (για την προέλευση του ρητού «to cure sometimes, to relieve often, to comfort always»). https://blogs.bmj.com/bmj/2015/08/25/william-cayley-comfort-always-and-advocacy-for-the-vulnerable
- Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
- Winnicott, D. W. (1958). The capacity to be alone. International Journal of Psycho-Analysis, 39, 416–420.
- Ogden, T. H. (2004). On holding and containing, being and dreaming. International Journal of Psychoanalysis, 85, 1349–1364.
- Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization, and the Development of the Self. New York: Other Press.
- Levinas, E. (1986). Dialogue with Emmanuel Levinas. Στο: R. A. Cohen (επιμ.), Face to Face with Levinas. Albany: SUNY Press.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

