Η ιστορία της ανθρωπότητας χαρακτηρίζεται από μια έντονη ανάγκη για απλοϊκές κατηγοριοποιήσεις. Ειδικότερα στη συζήτηση για τη φύση και ομοφυλοφιλία, οι άνθρωποι θέλουμε να διαχωρίζουμε απόλυτα τι είναι φυσιολογική και τι μη φυσιολογική συμπεριφορά. Στην προσπάθειά μας να τεκμηριώσουμε τι είναι φυσιολογικό, παραπέμπουμε συστηματικά στη φύση και στο ζωικό βασίλειο.
Ωστόσο, τα ευρήματα στο ζωικό βασίλειο διαψεύδουν αυτή τη λογική και αποδυναμώνουν τη χρησιμότητα αυτού του διαχωρισμού. Οι επιστήμονες διαπιστώνουν συνεχώς πως βασική αρχή της φύσης είναι η ποικιλομορφία. Ιδιαίτερα στη σεξουαλική συμπεριφορά, βλέπουμε πως ελάχιστες συμπεριφορές στη φύση ποικίλουν τόσο πολύ όπως αυτή.
Για παράδειγμα, ας δούμε την άποψη πως η συμπεριφορά του επιβήτορα είναι καθαρά αρσενική. Πλέον, έχουμε αναθεωρήσει αυτή την άποψη, καθώς γνωρίζουμε πως την επιδεικνύουν συστηματικά τουλάχιστον 43 είδη θηλαστικών.
Τι είναι η ομοφυλοφιλία από ψυχολογική άποψη;
Η ομοφυλοφιλία είναι ένας σεξουαλικός προσανατολισμός που αφορά την ερωτική, συναισθηματική ή σεξουαλική έλξη προς άτομα του ίδιου φύλου. Δεν αποτελεί ψυχική διαταραχή ούτε από μόνη της ένδειξη ψυχολογικής δυσλειτουργίας. Οι ψυχολογικές δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίζουν ορισμένα ομοφυλόφιλα άτομα συνδέονται συχνά με το στίγμα, την απόρριψη και τις διακρίσεις
Φύση και ομοφυλοφιλία: Το επιχείρημα της αναπαραγωγής
Συχνά, χρησιμοποιούμε την παραπομπή στη φύση ως ακλόνητο επιχείρημα κατά της ομοφυλοφιλίας. Το σκεπτικό είναι το εξής: επειδή δεν οδηγεί στην αναπαραγωγή του είδους, τη θεωρούμε μη φυσιολογική συμπεριφορά που παρατηρούμε μόνο στον άνθρωπο. Μπορεί, όμως, η φύση να μας υποδείξει τι είναι σωστό και τι λάθος;
Αν ναι, τότε πώς εξηγούμε τη διαπιστωμένη ύπαρξη ομοφυλοφιλικής συμπεριφοράς σε περισσότερα από 1.500 είδη ζώων; Επιπλέον, πώς εξηγούμε την επιστημονικά τεκμηριωμένη συστηματική ομοφυλοφιλία σε περισσότερα από 500 είδη;
Φαίνεται πως η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά εμφανίζεται συχνότερα σε ζώα που ζουν σε κοινωνικές ομάδες και όχι σε είδη που δεν είναι κοινωνικά. Το συμπέρασμα για τη σχέση ανάμεσα στη φύση και ομοφυλοφιλία είναι σημαντικό: η σεξουαλικότητα απέκτησε και άλλες λειτουργίες, πέραν της αναπαραγωγικής, όταν τα μέλη της κοινωνικής ομάδας ανέπτυξαν ισχυρούς δεσμούς.
Πώς η κοινωνία ερμηνεύει τη φύση και ομοφυλοφιλία
Συνεπώς, θεωρούμε την κατηγοριοποίηση της ανθρώπινης σεξουαλικότητας ως φυσιολογικής και μη, με βάση τη φύση, άκρως προβληματική. Τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα το επιβεβαιώνουν. Πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν συμπεριφορές που συναντάμε συχνότερα από άλλες. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί τεκμήριο φυσιολογικότητας. Η ποικιλομορφία χαρακτηρίζει τη φύση και το λιγότερο συχνό ΔΕΝ σημαίνει και λιγότερο φυσιολογικό.
Επιπλέον, το τι θεωρούμε φυσιολογικό εξαρτάται άμεσα από το πολιτισμικό περιβάλλον. Για παράδειγμα, στη φυλή Σάμπια στη Νέα Γουινέα, τα αγόρια συνάπτουν αποκλειστικά ομοφυλοφιλικές σχέσεις με συνομηλίκους τους από την προεφηβική ηλικία. Έτσι εκπαιδεύονται για να γίνουν άνδρες. Μόλις παντρευτούν, η φυλή απαγορεύει την ομοφυλοφιλία. Ανάλογα παραδείγματα βρίσκουμε πολλά σε διάφορες φυλές.
Το στίγμα και η κοινωνική πίεση
Η δυσκολία των σύγχρονων κοινωνιών να αποδεχθούν την ομοφυλοφιλία φαντάζει «παράξενη», ίσως και υποκριτική. Άλλωστε, οι περισσότεροι άνθρωποι και σχεδόν όλοι οι έφηβοι ασχέτως κοινωνικού περιβάλλοντος, κάνουν ομοφυλοφιλικού τύπου φαντασιώσεις.
Δυστυχώς, η κοινωνία μας δεν δείχνει ανοχή σε ό,τι αποκλίνει από το συνηθισμένο. Όταν κάτι απειλεί τις κυρίαρχες ηθικές αξίες, οδηγούμαστε αυτόματα στον αφορισμό και τον αποκλεισμό. Η μη αποδοχή της ομοφυλοφιλίας πιέζει ψυχικά το άτομο να θέλει να είναι ετεροφυλόφιλο. Το άτομο απωθεί πάση θυσία κάθε άλλου είδους συναίσθημα.
Θυμηθείτε πως, μέχρι και σήμερα, κάποιοι προσπαθούν να μετατρέψουν ένα αριστερόχειρο παιδί σε δεξιόχειρο, επειδή αποκλίνει από το… φυσιολογικό! Ποτέ δεν θα ξεχάσω την εικόνα της μικρής μου αδελφής. Γύρισε από την πρώτη μέρα στο σχολείο με μελανιασμένο το αριστερό της χέρι από τις βιτσιές του δασκάλου, για να μάθει να γράφει με το «σωστό» χέρι. Σημειωτέον, ο δάσκαλος αυτός ήταν ψάλτης και κατηχητής…
Γονίδια, φύση και ομοφυλοφιλία: Ο Μύθος
Τα τελευταία χρόνια, τα ΜΜΕ προβάλλουν έντονα την έρευνα για τα αίτια της ομοφυλοφιλίας. Συχνά, διαβάζουμε για την αναζήτηση ενός «γονιδίου-ομοφυλοφιλίας». Δεν μας προκαλεί απορία. Λίγα χρόνια πριν, διαβάζαμε για την εύρεση ενός γονιδίου επαγγελματικού προσανατολισμού!
Αυτή η υπεραπλούστευση σύνθετων συμπεριφορών, όπως η ομοφυλοφιλική, αντίκειται σε κάθε σοβαρή επιστημονική αντίληψη. Θεωρούμε επιστημονικά άτοπη την αναγωγή της εμφάνισής τους στην απλή ύπαρξη ενός και μόνο γονιδίου. Οι υπεραπλουστευμένες αντιλήψεις οδηγούν στη διαστρέβλωση της γνώσης μας για τη φύση και ομοφυλοφιλία. Η έλλειψη ανοχής οφείλεται στις προκαταλήψεις και στον φόβο μας για το διαφορετικό.
Ακόμα και οι ερευνητές είναι άνθρωποι με προκαταλήψεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο νομπελίστας J. Watson. Το 1997 δήλωσε: «Εάν θα μπορούσαμε να βρούμε ένα γονίδιο που καθορίζει την ανθρώπινη σεξουαλικότητα και μία γυναίκα αποφάσιζε πως δεν θέλει ένα ομοφυλόφιλο παιδί, ωραία, ας της επιτρέψουμε να το αποβάλει».
Σεξουαλικός προσανατολισμός vs Συμπεριφορά
Ένα πράγμα έχουμε κοινό σχεδόν όλοι μας: την έμφυτη ανάγκη να ερωτευόμαστε. Κάποιοι ερωτεύονται άτομα του αντίθετου φύλου (ετεροφυλόφιλοι), κάποιοι άτομα του ίδιου φύλου (ομοφυλόφιλοι) και κάποιοι και τα δύο (αμφίφυλοι).
Οι περισσότεροι διαμορφώνουν τη σεξουαλική τους ταυτότητα κατά τη διάρκεια της εφηβείας. Άλλοι την υιοθετούν στα νεανικά τους χρόνια και την αναθεωρούν αργότερα. Είναι σημαντικό να διακρίνουμε τον ομοφυλοφιλικό προσανατολισμό από την ομοφυλοφιλική συμπεριφορά.
Η συμπεριφορά αυτή είναι αρκετά συνηθισμένη στην εφηβεία. Μάλιστα, ορισμένοι ετεροφυλόφιλοι μπορεί να επιδείξουν ομοφυλοφιλική συμπεριφορά κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες (π.χ. φυλακές, στρατός), όπου δεν έχουν πρόσβαση στο αντίθετο φύλο. Επίσης, ορισμένα άτομα μπορεί να έχουν θηλυπρεπή συμπεριφορά, αλλά να μην έχουν καμία σχέση με την ομοφυλοφιλία.
Κοινωνική κατακραυγή και κατηγοριοποίηση
Συνήθως, δεν προβληματιζόμαστε για τις προτιμήσεις μας, όταν αυτές συμβαδίζουν με τις προσδοκίες του περίγυρου. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι κρίνουμε συχνά ένα άτομο συνολικά, εξαιτίας μιας συμπεριφοράς που αποκλίνει. Αρκεί να δούμε δύο άτομα του ίδιου φύλου να κρατιούνται από το χέρι για να χλευάσουμε ή να σχολιάσουμε το «φαινόμενο».
Οι άνθρωποι έχουμε την ανάγκη να κατηγοριοποιούμε τα φαινόμενα για να τα κατανοήσουμε. Όμως, αυτή η κατηγοριοποίηση έχει μειονεκτήματα. Υπεραπλουστεύει και «στιγματίζει» οτιδήποτε αποκλίνει ως «λάθος», «άρρωστο» ή «απειλητικό». Το ίδιο συμβαίνει και με τη σεξουαλικότητα. Από τα βάθη των αιώνων, γίνεται αφορμή διαπόμπευσης και τιμωρίας ανθρώπων που είχαν την «ατυχία» να τους αρέσει κάτι διαφορετικό, άσχετα αν δεν ενοχλούν κανέναν.
Στην κοινωνία μας, έχουμε αναγάγει την ετεροφυλοφιλία σε κυρίαρχη αξία και την πυρηνική οικογένεια σε ιδανικό. Αντιμετωπίζουμε το άτομο που ταυτίζεται με άλλη προτίμηση με σκεπτικισμό, ακόμα και μέσα στην οικογένειά του. Ο Πάπας Βενέδικτος XVI είχε πει πως πρέπει να προφυλάξουμε τον άνθρωπο από την ομοφυλοφιλία, όπως προφυλάσσουμε τα τροπικά δάση…
Από τη θεραπεία στην αποδοχή
Στο ερώτημα «ποια είναι τα αίτια της ομοφυλοφιλίας» εμπεριέχεται ήδη μια αξιολόγηση. Υπονοούμε πως υπάρχει μια διαταραχή που πρέπει να εξηγήσουμε. Κανείς δεν ρωτά «ποια είναι τα αίτια της ετεροφυλοφιλίας».
Εδώ και χρόνια, η επιστήμη δεν θεωρεί πλέον την ομοφυλοφιλία ως διαταραχή που πρέπει να θεραπεύσουμε. Ένα ομοφυλόφιλο άτομο δεν χρειάζεται βοήθεια για τον προσανατολισμό του, εκτός αν αντιμετωπίζει συνοδά προβλήματα όπως άγχος, κατάθλιψη λόγω μη αποδοχής.
Πλέον, η έρευνα εστιάζει στις διεργασίες που καθορίζουν τις προτιμήσεις μας γενικά. Η κυρίαρχη άποψη προσεγγίζει το θέμα φύση και ομοφυλοφιλία μέσα από το πρίσμα φυσικών (κληρονομικών), ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Η αναζήτηση για δομές εγκεφάλου, ορμόνες ή το «γονίδιο» δεν έχει αποδώσει κάτι ιδιαίτερο.
Το σημαντικότερο είναι να νιώθει κάποιος ευχαριστημένος με αυτό που είναι. Δεν χρειάζεται να δηλώνετε τη σεξουαλική σας ταυτότητα αν δεν υπάρχει λόγος. Μερικές φορές, όμως, η αποκάλυψη μπορεί να λειτουργήσει λυτρωτικά. Ορισμένα άτομα επιδεικνύουν την κλίση τους προκλητικά, ως αντίδραση στις ασφυκτικές πιέσεις του περίγυρου.
Είναι οδυνηρό να αρνείστε ή να λέτε ψέματα για αυτά που νιώθετε. Χρειάζεται να παίζετε έναν ψεύτικο ρόλο; Αυτό που πρέπει να επιδείξετε, είναι τα στοιχεία της προσωπικότητάς σας που θα σας καταξιώσουν ως άτομο συνολικά. Αν γίνετε αποδεκτοί ως προσωπικότητα και εισπράξετε σεβασμό, τότε θα αποδεχτούν ευκολότερα και τις σεξουαλικές σας προτιμήσεις.
Συχνές ερωτήσεις
1. Τι είναι η ομοφυλοφιλία από ψυχολογική άποψη;
Η ομοφυλοφιλία είναι ένας σεξουαλικός προσανατολισμός που αφορά τη συναισθηματική, ερωτική ή/και σεξουαλική έλξη προς άτομα του ίδιου φύλου. Δεν αποτελεί ψυχική διαταραχή ούτε ένδειξη ψυχολογικής δυσλειτουργίας. Η κατανόηση της ομοφυλοφιλίας χρειάζεται να διαχωρίζεται από στερεότυπα και αντιλήψεις που αντιμετωπίζουν τη διαφορετικότητα ως πρόβλημα.
2. Είναι η ομοφυλοφιλία επιλογή ή αποτέλεσμα της ανατροφής;
Δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποστηρίζουν ότι η ομοφυλοφιλία αποτελεί απλή επιλογή ή ότι προκαλείται από έναν συγκεκριμένο τρόπο ανατροφής. Ο σεξουαλικός προσανατολισμός είναι σύνθετο χαρακτηριστικό, στο οποίο φαίνεται να αλληλεπιδρούν διαφορετικοί βιολογικοί και αναπτυξιακοί παράγοντες. Δεν μπορεί επομένως να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία.
3. Μπορεί η ομοφυλοφιλία να αλλάξει μέσω ψυχοθεραπείας;
Η ψυχοθεραπεία δεν έχει ως στόχο ούτε μπορεί να θεωρείται κατάλληλο μέσο για την αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού. Οι λεγόμενες «θεραπείες μεταστροφής» ή «θεραπείες αλλαγής» δεν αποτελούν αποδεκτή θεραπεία για την ομοφυλοφιλία και έχουν συνδεθεί με σημαντική ψυχολογική επιβάρυνση. Η ψυχοθεραπεία μπορεί, αντίθετα, να βοηθήσει ένα άτομο να κατανοήσει και να αποδεχτεί τον εαυτό του και να αντιμετωπίσει δυσκολίες που μπορεί να σχετίζονται με το κοινωνικό περιβάλλον.
4. Συνδέεται η ομοφυλοφιλία με ψυχικές διαταραχές;
Η ομοφυλοφιλία από μόνη της δεν αποτελεί αιτία ψυχικής διαταραχής. Ωστόσο, η απόρριψη, το στίγμα, οι διακρίσεις και η κοινωνική πίεση μπορεί να επιβαρύνουν την ψυχική υγεία ορισμένων ομοφυλόφιλων ανθρώπων. Είναι σημαντικό επομένως να μη συγχέουμε τον σεξουαλικό προσανατολισμό με τις ψυχολογικές συνέπειες που μπορεί να προκύψουν από ένα εχθρικό ή μη υποστηρικτικό περιβάλλον.
5. Γιατί εξακολουθούν να υπάρχουν τόσοι μύθοι και στερεότυπα για την ομοφυλοφιλία;
Οι μύθοι γύρω από την ομοφυλοφιλία έχουν ιστορικές, κοινωνικές και πολιτισμικές ρίζες. Η έλλειψη ενημέρωσης, η προκατάληψη και η αναπαραγωγή στερεοτύπων μέσα στην οικογένεια, την κοινωνία και τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να διατηρούν λανθασμένες αντιλήψεις. Η ψυχολογική κατανόηση προϋποθέτει ενημέρωση, κριτική σκέψη και αναγνώριση της ανθρώπινης διαφορετικότητας.
6. Πώς μπορεί η ψυχολογία να βοηθήσει στην αποδοχή της ομοφυλοφιλίας;
Η ψυχολογία μπορεί να συμβάλει στην αποδοχή όταν αντιμετωπίζει τον σεξουαλικό προσανατολισμό χωρίς προκατάληψη και παθολογικοποίηση. Η ψυχοθεραπευτική εργασία μπορεί να στηρίξει ένα άτομο στην αυτογνωσία, στη διαχείριση της εσωτερικευμένης ντροπής ή ενοχής και στην αντιμετώπιση της απόρριψης και των κοινωνικών πιέσεων. Στόχος είναι η ψυχική ευεξία και η αυθεντική ζωή, όχι η αλλαγή του προσανατολισμού.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
