Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Τελευταία ενημέρωση: 11 Νοεμβρίου 2026

Κάποιος δέχεται να κάνει μία ακόμη εξυπηρέτηση και, στον δρόμο της επιστροφής, αναρωτιέται γιατί το έκανε. Δεν το ήθελε, δεν είχε χρόνο και ήξερε από την πρώτη στιγμή ότι θα το μετανιώσει. Την επόμενη φορά δέχεται ξανά.

Το αίσθημα ευθύνης είναι η αίσθηση ότι οι πράξεις, οι επιλογές και οι ανάγκες κάποιου μάς αφορούν και ότι οφείλουμε να ανταποκριθούμε σε αυτές. Στην ψυχολογία το ερώτημα δεν είναι μόνο αν νιώθουμε υπεύθυνοι, αλλά για τι και απέναντι σε ποιον: απέναντι στους άλλους, απέναντι στον εαυτό μας ή και στα δύο;

Το αίσθημα ευθύνης γίνεται βάρος όταν φροντίζουμε τους άλλους και ξεχνάμε τον εαυτό μας. Τότε δυσκολευόμαστε να πούμε «όχι», από φόβο απόρριψης ή ενοχής, και αναλαμβάνουμε περισσότερα απ’ όσα μας αναλογούν και μπορούμε. Η ισορροπία ξεκινά από την ευθύνη για τη δική μας ζωή.

Ευθύνη απέναντι σε ποιον;

Οι περισσότεροι μαθαίνουμε νωρίς να είμαστε υπεύθυνοι απέναντι στους άλλους: στους γονείς, στο σχολείο, στην ομάδα. Σπάνια μαθαίνουμε να είμαστε υπεύθυνοι και απέναντι στον εαυτό μας. Το πρόβλημα δεν είναι η ευθύνη για τους άλλους, αλλά η έλλειψη ισορροπίας ανάμεσα σε αυτήν και στην ευθύνη για τη δική μας ζωή.

Ο Viktor Frankl προειδοποίησε ότι η ελευθερία κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε αυθαιρεσία, αν δεν συνοδεύεται από υπευθυνότητα, και πρότεινε να συμπληρωθεί το Άγαλμα της Ελευθερίας με ένα Άγαλμα της Ευθύνης. Ισχύει και το αντίστροφο: η ευθύνη χωρίς ελευθερία, δηλαδή χωρίς δική μας επιλογή, γίνεται υποχρέωση που απλώς κουβαλάμε.

«Αναλαμβάνω τις ευθύνες μου» σημαίνει κυρίως ότι μπορώ να απαντήσω σε τρία ερωτήματα: «Τι θέλω;», «Τι επιθυμώ;», «Τι δεν μου αρέσει;». Σημαίνει επίσης ότι λέω στον εαυτό μου πως τα συναισθήματα, οι πράξεις και οι επιλογές μου είναι δικά μου. Η μορφή και η ποιότητα της ζωής μου, και η επιλογή του ανθρώπου με τον οποίο θα τη μοιραστώ, ανήκουν πρώτα σε μένα.

Το ίδιο συμβαίνει και στις ομάδες. Παρά τις συζητήσεις για «κοινή ευθύνη», τα μέλη μιας ομάδας μπορεί να έχουν την αίσθηση ότι ως σύνολο δεν λειτουργούν καλά. Όλοι προσπαθούν να νιώσουν υπεύθυνοι απέναντι στην ομάδα, αλλά αν δεν ξεκινά ο καθένας από την ευθύνη για τον εαυτό του, η κοινή ευθύνη μένει χωρίς περιεχόμενο.

Παλιά ξύλινη χειράμαξα φορτωμένη ως επάνω με ψάθινα καλάθια και σακιά, με τον τροχό να γέρνει, ακουμπισμένη σε ασβεστωμένο τοίχο σε πέτρινο δρόμο
Το φορτίο που κουβαλάμε για τους άλλους μπορεί να γίνει πολύ βαρύ.

Όταν η ευθύνη αφορά μόνο τους άλλους

Οι ψυχολόγοι Vicki Helgeson και Heidi Fritz περιέγραψαν την εστίαση στους άλλους σε βαθμό που αποκλείει τον εαυτό. Σε τέσσερις μελέτες (Fritz & Helgeson, 1998) διαπίστωσαν ότι όσοι είχαν υψηλά επίπεδα αυτού του χαρακτηριστικού έβλεπαν τον εαυτό τους πιο αρνητικά, αναζητούσαν από τους άλλους ενδείξεις για την αξία τους και βίωναν μεγαλύτερη ψυχολογική δυσφορία. Η απλή φροντίδα για τους άλλους, χωρίς αυτή την εξάρτηση, δεν συνδεόταν με δυσφορία.

Οι δύο ερευνήτριες υποστήριξαν ότι η εξάρτηση της αυτοεκτίμησης από τους άλλους οδηγεί σε υπερβολική εμπλοκή στη ζωή των άλλων και σε παραμέληση του εαυτού, και ότι αυτά εξηγούν τη δυσφορία. Οι μελέτες δείχνουν συσχετίσεις και δεν αποδεικνύουν ότι η φροντίδα προκαλεί από μόνη της δυσφορία.

Ας πάρουμε ένα συνηθισμένο παράδειγμα φαινομενικού αλτρουισμού. Ένας άνδρας ρωτά συχνά τη σύντροφό του: «Τι θα ήθελες να κάνουμε;», «Τι θα προτιμούσες;». Είναι τρυφερό, όταν ξέρει και λέει ο ίδιος τι θέλει. Αν δεν το ξέρει ή δεν το λέει, μεταθέτει στη σύντροφό του την ευθύνη της επιλογής και, αν τα πράγματα δεν πάνε καλά, μπορεί να της αποδώσει το φταίξιμο: «Εσύ το διάλεξες».

Δύο άνθρωποι που μοιράζονται τη ζωή τους χρειάζονται να λένε ο ένας στον άλλον τι θέλει ο καθένας και μετά να καταλήγουν σε κοινή απόφαση με ισότιμη διαπραγμάτευση. Η φροντίδα για τον άλλον έχει αξία όταν στηρίζεται στη δική μας ευθύνη για τον εαυτό μας. Διαφορετικά μοιάζει με γραμμάτιο, που κάποια στιγμή ζητά ανταπόδοση από κάποιον που ίσως δεν θέλει ή δεν μπορεί να την προσφέρει. Για το πώς η ανάγκη για επιβεβαίωση επηρεάζει τις σχέσεις, υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.

Αναμμένο κερί μέσα σε πήλινο μπολ πάνω σε σκούρο ξύλινο ράφι, δίπλα σε βάζο με ξερά λουλούδια και ένα βότσαλο, μπροστά σε γκριζογάλανο σοβά
Όποιος φροντίζει διαρκώς τους άλλους μπορεί να λιώνει σιγά σιγά.

Σημάδια ότι αναλαμβάνουμε περισσότερα απ’ όσα μας αναλογούν

Δεν υπάρχει ένας τρόπος να το καταλάβουμε. Κάποια σημάδια όμως επαναλαμβάνονται:

  • Λέμε «ναι» και μετά νιώθουμε θυμό ή αγανάκτηση, για τον άλλον ή για τον εαυτό μας.
  • Ξέρουμε ακριβώς τι χρειάζονται οι άλλοι και δυσκολευόμαστε να πούμε τι χρειαζόμαστε εμείς.
  • Νιώθουμε υπεύθυνοι για τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις των γύρω μας.
  • Ζητούμε συγγνώμη ακόμη κι όταν δεν έχουμε φταίξει.
  • Δυσκολευόμαστε να ζητήσουμε βοήθεια.
  • Κουραζόμαστε χωρίς να καταλαβαίνουμε γιατί.

Κανένα από αυτά δεν είναι από μόνο του πρόβλημα. Όταν όμως εμφανίζονται μαζί και επαναλαμβάνονται, αξίζει να αναρωτηθούμε ποιο είναι το δικό μας μερίδιο στην ευθύνη που έχουμε αναλάβει.

Παλιό πολύπριζο που έχει κιτρινίσει, γεμάτο βύσματα και μπερδεμένα καλώδια, πάνω σε ξύλινο δάπεδο μπροστά σε γκρίζο σοβά, με αναμμένο κόκκινο φωτάκι
Όταν είμαστε μονίμως «στην πρίζα», δεν μένει χώρος για εμάς

Γιατί δυσκολευόμαστε να πούμε «όχι»

Το «όχι» βάζει ένα όριο ανάμεσα σε εμάς και τους άλλους και δηλώνει ότι έχουμε δικές μας ανάγκες και επιθυμίες, που αξίζουν σεβασμό. Όποιος δυσκολεύεται να το πει, το κάνει συνήθως από φόβο απόρριψης και εγκατάλειψης. Μια σκέψη που ακούγεται συχνά είναι: «Αν δεν τους εξυπηρετήσω, δεν θα με αγαπούν ή θα με θεωρήσουν εγωιστή». Πίσω της βρίσκεται η ιδέα ότι η αξία κάποιου εξαρτάται αποκλειστικά από την προσφορά και τη χρησιμότητά του προς τους άλλους. Για τα προσωπικά όρια γενικότερα, υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.

Σε κάποιους, ο φόβος παίρνει τη μορφή της πεποίθησης ότι είναι υπεύθυνοι για την ψυχική ηρεμία, την ευτυχία ή τα λάθη των γύρω τους. Στο γραφείο αυτό περιγράφεται συχνά ως «σύνδρομο του σωτήρα». Δεν πρόκειται για διάγνωση, αλλά για έναν τρόπο να ονομάσουμε την ανάγκη να σώζουμε τους άλλους από κάθε δυσκολία τους. Για την ανάγκη του να βοηθά κανείς διαρκώς υπάρχει ξεχωριστό άρθρο, το σύνδρομο του Καλού Σαμαρείτη.

Για πολλούς, ο φόβος αυτός έχει ιστορία: στην παιδική τους ηλικία, η αγάπη και η αποδοχή δίνονταν υπό όρους, μόνο όταν ήταν «καλοί» και δεν προβλημάτιζαν κανέναν. Η Alice Miller περιέγραψε πώς το παιδί που προσαρμόζεται στις ανάγκες των γονιών του μπορεί να σταματήσει σταδιακά να αναγνωρίζει τα δικά του συναισθήματα. Η ανάγνωση ανήκει στην κλινική θεωρία και δεν προέρχεται από πείραμα. Για το πρότυπο αυτό υπάρχει ξεχωριστό άρθρο, το σύνδρομο του καλού παιδιού.

Ψαλίδι κλαδέματος με κόκκινες λαβές δίπλα σε φρεσκοκομμένο κλαδί αμπελιού, με νέα πράσινα φύλλα να ανοίγουν στο κλήμα πίσω του
Το «όχι» μοιάζει με κλάδεμα: αφήνει χώρο για νέα βλάστηση.

Συχνά η αδυναμία στο «όχι» εκλαμβάνεται ως αλτρουισμός. Ο αυθεντικός αλτρουισμός όμως πηγάζει από δύναμη και μπορεί να συνυπάρχει με ένα «όχι», όταν χρειάζεται. Μερικές φορές, όποιος φροντίζει διαρκώς τους άλλους ταυτίζεται μαζί τους και ζητά, χωρίς να το ξέρει, να τον φροντίσει κάποιος με τον ίδιο τρόπο. Και ένα «ναι» έχει ένα ακόμη όφελος: δεν χρειάζεται δικαιολόγηση, ενώ το «όχι» τη ζητά.

Ο ρόλος των ενοχών

Όταν νιώθουμε ενοχές, παρότι πιστεύουμε συνειδητά ότι κάνουμε το σωστό, ίσως βρισκόμαστε σε σύγκρουση με κάτι που μάθαμε νωρίς για το τι σημαίνει να είναι κανείς καλός άνθρωπος.

Η έρευνα για τα ηθικά συναισθήματα (Tangney, Stuewig & Mashek, 2007) ξεχωρίζει την ενοχή από την ντροπή: η πρώτη αφορά κάτι που κάναμε και η δεύτερη τον εαυτό μας. Η ενοχή μπορεί να είναι χρήσιμη, γιατί δείχνει πότε πληγώσαμε κάποιον. Όταν όμως κάθε «όχι» προκαλεί ενοχή, η ενοχή αφορά συνήθως τον φόβο μας περισσότερο παρά την ίδια την πράξη.

Πολλοί ζητούν συγγνώμη και δικαιολογούνται κάθε φορά που αρνούνται. Όταν γίνεται συστηματικά, δείχνει ότι αναζητούν την έγκριση του άλλου για το «όχι» τους, και αυτό αποδυναμώνει το ίδιο το «όχι». Μπορούμε να δώσουμε μια εξήγηση όταν/εάν το θέλουμε, χωρίς να νιώθουμε ότι τη χρωστάμε πάντα.

Και δεν απογοητεύουμε εμείς τους άλλους όταν λέμε «όχι». Απογοητεύονται από μια προσδοκία που είχαν οι ίδιοι, ότι θα λέμε πάντα «ναι» και θα είμαστε πάντα διαθέσιμοι.

Υφαντό σακούλι γεμάτο γκρίζες πέτρες, πεσμένο στο πλάι πάνω σε ξερό χώμα και ξερά χόρτα, με μία πέτρα να έχει βγει δίπλα του, κάτω από γκρίζο ουρανό
Η ενοχή μοιάζει με πέτρες που κουβαλάμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε.

Πώς μοιάζει ένα «όχι» με σεβασμό

Ένα «όχι» που ισορροπεί την ευθύνη προς τον εαυτό και προς τον άλλον είναι σύντομο και καθαρό. Δεν χρειάζεται εχθρότητα ούτε εξηγήσεις χωρίς τέλος. Μερικά παραδείγματα:

  • «Δεν μπορώ να το αναλάβω αυτή την εβδομάδα.»
  • «Σε ευχαριστώ που με σκέφτηκες, αλλά αυτή τη φορά θα πω όχι.»
  • «Θέλω να το σκεφτώ και θα σου απαντήσω αύριο.»
  • «Αυτό το κομμάτι μπορώ να το κάνω, το άλλο όχι.»

Το τελευταίο παράδειγμα δείχνει ότι το «όχι» δεν είναι πάντα απόρριψη ενός ανθρώπου, ούτε όλα ή τίποτα: μπορούμε να διαλέξουμε τι αναλαμβάνουμε. Όποιος δεν αντέχει κανένα «όχι» μας σχετίζεται μάλλον με αυτό που του προσφέρουμε και όχι με αυτό που είμαστε. Ο σεβασμός προς τους άλλους εμπνέεται από τον σεβασμό προς τον εαυτό μας, και η αυτοεκτίμηση χτίζεται και μέσα από τέτοιες μικρές επιλογές.

Η αλλαγή ξεκινά συνήθως από μικρά βήματα. Πριν απαντήσουμε σε ένα αίτημα, μπορούμε να ρωτήσουμε τον εαυτό μας «Τι θέλω εγώ;». Μπορούμε να ζητήσουμε χρόνο, ώστε η απάντηση να μη βγαίνει αυτόματα. Και μπορούμε να ξεκινήσουμε από λιγότερο φορτισμένα «όχι», όπου ο φόβος είναι μικρότερος, και να αντέξουμε σταδιακά τη δυσφορία που τα συνοδεύει.

Πότε χρειάζεται βοήθεια

Όταν το «ναι» γίνεται μόνιμο μοτίβο, προκαλεί έντονο άγχος, ενοχές ή εξάντληση και οδηγεί κάποιον να παραμελεί τον εαυτό του, αξίζει μια συζήτηση με ειδικό. Στην ατομική ψυχοθεραπεία διερευνάται από πού προέρχεται το μοτίβο και πώς αλλάζει σταδιακά. Ας γίνουμε καλοί και γενναιόδωροι και απέναντι στον εαυτό μας, όχι μόνο απέναντι στους άλλους.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι το αίσθημα ευθύνης στην ψυχολογία;

Είναι η αίσθηση ότι οι πράξεις, οι επιλογές και οι ανάγκες κάποιου μάς αφορούν και ότι οφείλουμε να ανταποκριθούμε σε αυτές. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι για τι και απέναντι σε ποιον νιώθουμε υπεύθυνοι: για τους άλλους, για τον εαυτό μας ή και για τους δύο;

Γιατί δυσκολευόμαστε να πούμε «όχι»;

Συχνά φοβόμαστε ότι θα απογοητεύσουμε, θα προκαλέσουμε σύγκρουση ή θα χάσουμε την αποδοχή των άλλων. Για πολλούς, ο φόβος αυτός έχει ρίζες στην παιδική ηλικία, όταν ένιωθαν ότι η αγάπη κερδίζεται με την κάλυψη των αναγκών των άλλων.

Πότε το αίσθημα ευθύνης γίνεται υπερβολικό;

Όταν νιώθουμε ότι πρέπει διαρκώς να φροντίζουμε τους άλλους, να λύνουμε τα προβλήματά τους ή να αποφεύγουμε τη δυσαρέσκειά τους, ακόμη και όταν αυτό γίνεται εις βάρος των δικών μας αναγκών και ορίων.

Γιατί νιώθουμε ενοχές όταν λέμε «όχι»;

Επειδή έχουμε μάθει να συνδέουμε την καλοσύνη με την προσφορά και την αποδοχή με την κάλυψη των αναγκών των άλλων. Έτσι, ένα όριο μπορεί να βιώνεται ως απόρριψη ή αδιαφορία, ακόμη κι όταν δεν είναι. Έτσι, ένα όριο μπορεί να βιώνεται ως απόρριψη ή αδιαφορία, ακόμη κι όταν δεν είναι.

Πώς λέμε «όχι» χωρίς να πληγώνουμε τους άλλους;

Εκφράζουμε με σαφήνεια και σεβασμό τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να αναλάβουμε, χωρίς να δίνουμε δι.αρκώς εξηγήσεις ή να ζητούμε συγγνώμη. Μπορούμε επίσης να πούμε «ναι» σε ένα μέρος του αιτήματος ή να ζητήσουμε χρόνο.

Τι σημαίνει «αναλαμβάνω την ευθύνη»;

Σημαίνει ότι αναγνωρίζω ως δικά μου τα συναισθήματα, τις πράξεις και τις επιλογές μου, και ότι μπορώ να πω τι θέλω και τι δεν θέλω. Δεν σημαίνει ότι φταίω για τα πάντα ή ότι φέρω την ευθύνη για τις αντιδράσεις των άλλων.

Πηγές

  • Fritz, H. L., & Helgeson, V. S. (1998). Distinctions of unmitigated communion from communion: Self-neglect and overinvolvement with others. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 121–140. https://doi.org/10.1037/0022-3514.75.1.121
  • Helgeson, V. S., & Fritz, H. L. (1998). A theory of unmitigated communion. Personality and Social Psychology Review, 2(3), 173–183. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0203_2
  • Tangney, J. P., Stuewig, J., & Mashek, D. J. (2007). Moral emotions and moral behavior. Annual Review of Psychology, 58, 345–372. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070145
  • Frankl, V. E. (1946/1959). Man’s Search for Meaning. Boston: Beacon Press.
  • Miller, A. (1979). Das Drama des begabten Kindes (Το δράμα του προικισμένου παιδιού).
Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

1 Comment

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *