Αναμφίβολα, ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια αποτελούν δύο έννοιες που συχνά συγχέονται, καθώς τα άτομα αυτά κινούνται καθημερινά ανάμεσά μας. Επειδή λειτουργούν, σε γενικές γραμμές, ικανοποιητικά στην καθημερινότητά τους, σπανίως αναζητούν βοήθεια σε κάποια ψυχιατρική δομή ώστε να διαγνωστούν επίσημα.

Ιστορικά, η ψυχοπάθεια έχει μελετηθεί κυρίως σε άτομα που έχουν καταδικαστεί για εγκληματικές πράξεις και εκτίουν ποινές σε σωφρονιστικά ιδρύματα. Σε αυτούς τους χώρους, τα εν λόγω άτομα υπερεκπροσωπούνται σημαντικά συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό.

Σύμφωνα με μια εκτενή έρευνα στις Η.Π.Α., το 50% όσων έχουν καταδικαστεί για πολύ βίαιες πράξεις είναι ψυχοπαθητικά άτομα. Αυτό σημαίνει πρακτικά πως ένα 2% του πληθυσμού ευθύνεται για το ήμισυ του συνόλου των βίαιων εγκλημάτων. Ωστόσο, είναι απαραίτητο να διευκρινίσουμε πως τα περισσότερα άτομα με ψυχοπάθεια δεν είναι εγκληματίες. Μπορεί να είναι ο διευθυντής μας, ο σύντροφός μας ή ακόμα και οι γονείς μας. Πρόκειται για τα λεγόμενα «ήπια ψυχοπαθή» άτομα, τα οποία παραμένουν κοινωνικά λειτουργικά και μη παραβατικά.

Επειδή τα άτομα με ψυχοπάθεια φέρουν έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία, είναι κρίσιμο να μπορούμε να τα διαχωρίζουμε από εκείνα που πάσχουν αμιγώς από ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.

Κοινά στοιχεία που μοιράζονται ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια

Πράγματι, τα άτομα με ψυχοπάθεια και ναρκισσισμό μοιράζονται πολλά κοινά εξωτερικά γνωρίσματα. Αυτή η διαφοροποίηση γίνεται αντιληπτή όταν εξετάζουμε τι κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά τους, δηλαδή τα βαθύτερα κίνητρά τους.

Το κύριο κοινό στοιχείο που τα διακρίνει είναι η μεγαλειώδης αυτοεικόνα τους. Θεωρούν τον εαυτό τους ανώτερο από όλους τους άλλους, διαθέτουν ελλιπή ή καθόλου ικανότητα για ενσυναίσθηση και χαρακτηρίζονται ως άκρως χειριστικά. Λειτουργούν συστηματικά σε βάρος των άλλων, υπερβαίνοντας τα προσωπικά τους όρια χωρίς την παραμικρή συστολή.

Οι διαπροσωπικές τους σχέσεις είναι ιδιαίτερα προβληματικές και συνήθως καταλήγουν σε «ναυάγιο». Τα άτομα αυτά μπορεί να είναι:

• Ιδιαίτερα χαρισματικά.

• Γοητευτικά και σαγηνευτικά.

• Προικισμένα με μεγάλη αυτοπεποίθηση.

Αυτά τα χαρακτηριστικά έλκουν πολλούς ανθρώπους σε μια αρχική φάση, με αποτέλεσμα να θαυμάζονται από τον περίγυρό τους. Η συνέχεια, όμως, είναι συνήθως πολύ διαφορετική και οδυνηρή για όσους σχετίζονται μαζί τους.

Η θεμελιώδης διαφορά στα κίνητρα

Πράγματι, η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα σε ένα άτομο με ναρκισσισμό και ένα με ψυχοπάθεια εντοπίζεται στην πηγή της επιβεβαίωσής τους.

• Ναρκισσισμός: Το άτομο αναζητά συνεχώς την επιβεβαίωση, τον θαυμασμό και τη θετική αξιολόγηση από τους άλλους για να τροφοδοτήσει τον εαυτό του.

• Ψυχοπάθεια: Το άτομο δεν νοιάζεται καθόλου για την αποδοχή ή τη θετική γνώμη των άλλων, λειτουργώντας με μια απόλυτη συναισθηματική ανεξαρτησία που συχνά αγγίζει την αναλγησία.

   Τι κρύβεται, όμως, πίσω από αυτά τα χαρακτηριστικά;

Α. Ο ναρκισσιστής (άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας)

Σύμφωνα με τον Freud, όλοι μας γεννιόμαστε με ένα αίσθημα ναρκισσισμού. Ωστόσο, μεγαλώνοντας, συνειδητοποιούμε φυσιολογικά πως δεν είμαστε ο «ομφαλός της γης» και πως όλοι οι άνθρωποι έχουν τους δικούς τους στόχους, επιδιώξεις και ανάγκες. Ένα άτομο με ναρκισσισμό, για διάφορους ψυχολογικούς λόγους, δεν καταφέρνει να ενσωματώσει αυτή την πραγματικότητα. Αντίθετα, απαιτεί την αποδοχή και τον θαυμασμό των άλλων, και μάλιστα με τρόπο άμεσο και απόλυτο.

Στο πεδίο της ψυχολογίας, ο εξεζητημένος ναρκισσισμός θεωρείται παθολογικός και ονομάζεται ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (Ν.Δ.Π.). Πρόκειται για μια σαφή κλινική οντότητα που συμπεριλαμβάνεται στο DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).

Στατιστικά στοιχεία από έρευνες στις Η.Π.Α. δείχνουν ότι:

• Περίπου το 6% του πληθυσμού εκτιμάται ότι παρουσιάζει Ν.Δ.Π.

• Τα 2/3 των περιπτώσεων αφορούν άνδρες (περίπου 4 στους 100).

• Το 1/3 αφορά γυναίκες (περίπου 2 στις 100). Στην Ευρώπη, τα ποσοστά αυτά εμφανίζονται ελαφρώς χαμηλότερα, παραμένοντας όμως σημαντικά.

Η στρατηγική του ναρκισσιστή στις σχέσεις

Τα άτομα με ναρκισσισμό είναι ιδιαίτερα ικανά στο να εξαπατούν και να χειρίζονται τους γύρω τους. Διαθέτουν την ικανότητα να γίνονται γρήγορα συμπαθή, να συνάπτουν νέες φιλίες και να «διαβάζουν» τους ανθρώπους. Επιπλέον, εντοπίζουν άμεσα τις δυνατές και αδύναμες πλευρές των άλλων.

Ακόμα και ένα ψυχικά δυνατό άτομο μπορεί να έρθει σε επαφή μαζί τους. Όμως, ο ναρκισσιστής αντιλαμβάνεται γρήγορα αν δεν μπορεί να χειριστεί ή να αποπλανήσει έναν τέτοιο χαρακτήρα. Σε αυτή την περίπτωση, χάνει το ενδιαφέρον του και αποχωρεί, αν δεν τον έχει ήδη προλάβει ο άλλος. Όπως συμβαίνει στη φύση, έτσι και το άτομο με ναρκισσισμό επιλέγει ως «θήραμα» το εμφανώς πιο αδύναμο μέρος.

Ο Ψευδής Εαυτός και ο Εσωτερικός Δικαστής

Η ψυχολογική εξέλιξη ενός ατόμου με ναρκισσισμό αναχαιτίστηκε κατά την πρώιμη παιδική ηλικία. Η ζωή του καθορίζεται από τα συναισθήματα: ό,τι νιώθει ανά πάσα στιγμή αποτελεί για αυτόν την απόλυτη πραγματικότητα. Στο βάθος, κουβαλά αισθήματα ντροπής που του είναι αδύνατον να αντέξει ή να διαχειριστεί.

Αυτή η αδυναμία οδηγεί στη δημιουργία ενός βοηθητικού εαυτού, δηλαδή ενός «ψευδούς εαυτού». Αυτός ο προβολικός εαυτός είναι η ακριβής αντίθεση της εικόνας που του υποβάλλει η εσωτερική του συνείδηση.

Ωστόσο, αυτός ο αδυσώπητος εσωτερικός δικαστής δεν σιωπά ποτέ. Η πίεση του αληθινού εαυτού, με όλα τα ανεπεξέργαστα συναισθήματα, είναι αφόρητη. Έτσι, ο ναρκισσιστής διεξάγει έναν συνεχή αγώνα για να:

1. Φιμώσει την εσωτερική κριτική.

2. Εκφορτίσει την πίεση προβάλλοντας την ευθύνη στους άλλους.

3. Προκαλέσει εντάσεις και συγκρούσεις, ώστε να διαψεύσει τον εσωτερικό κριτή και να επιβεβαιώσει ότι ο ψευδής του εαυτός είναι ο μόνος αληθινός.

Οποιαδήποτε προσπάθεια του συντρόφου ή του περιβάλλοντος να αλλάξει ένα τέτοιο άτομο θα πέσει στο κενό. Για τον ναρκισσιστή, η αλλαγή ταυτίζεται με τον ψυχικό θάνατο, καθώς απαιτεί την παραδοχή της ντροπής και της ευαλωτότητας που τόσο έντονα απορρίπτει. Συναισθηματικά, παραμένει ένα μικρό παιδί εγκλωβισμένο στο σώμα ενός ενήλικα, που αντιδρά σπασμωδικά απέναντι στην παραμικρή υποψία ταπείνωσης.

Β. Ο ψυχοπαθής (άτομο με αποκλίνουσα και αντικοινωνική συμπεριφορά)

Η ψυχοπάθεια, η οποία δεν υφίσταται στο DSM-5 ως αυτοτελής ψυχική διαταραχή, παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας (που παλαιότερα ονομαζόταν «κοινωνιοπάθεια»). Υπολογίζεται πως σχεδόν το 1% του ανδρικού πληθυσμού εμφανίζει ψυχοπάθεια, ενώ η αναλογία μεταξύ γυναικών και ανδρών είναι 1/3.

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πως η ψυχοπάθεια δεν αποτελεί ασθένεια ή ψυχιατρική διάγνωση με την παραδοσιακή έννοια. Πρόκειται για μια αποκλίνουσα και αντικοινωνική συμπεριφορά που συναντάται κυρίως σε σωφρονιστικά ιδρύματα και σε περιπτώσεις που εμπίπτουν στη δικαιοδοσία της ιατροδικαστικής ψυχιατρικής. Για τον λόγο αυτό, ο όρος «θεραπεία» είναι ανακριβής. Αντ’ αυτού, ορθότερος είναι ο όρος «αντιμετώπιση», κάτι που για μεγάλο χρονικό διάστημα θεωρούνταν εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο.

Χαρακτηριστικά και εσωτερικός κόσμος

Τις τελευταίες δεκαετίες, το ερευνητικό ενδιαφέρον μετατοπίστηκε από τους εγκληματίες στη μελέτη των ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών στον γενικό πληθυσμό. Στοιχεία όπως η έλλειψη ενσυναίσθησης, η συναισθηματική ψυχρότητα, η χειριστική συμπεριφορά, η απουσία φόβου και η ψευδολογία, απαντώνται σε όλο το πληθυσμιακό φάσμα. Ωστόσο, το άτομο που χαρακτηρίζεται ως ψυχοπαθητικό πρέπει να συγκεντρώνει τα περισσότερα από αυτά τα γνωρίσματα ταυτόχρονα.

Ουσιαστικά, τα άτομα αυτά δεν διαθέτουν εσωτερική συναισθηματική ζωή. Σε αντίθεση με τους ναρκισσιστές:

• Δεν βασανίζονται από αισθήματα ντροπής.

• Δεν διαθέτουν εσωτερικό αυστηρό κριτή που πρέπει να φιμωθεί.

• Μιμούνται συναισθήματα, χωρίς όμως να τα αισθάνονται στην πραγματικότητα.

Τα κίνητρά τους είναι αμιγώς ωφελιμιστικά (τι τους βολεύει ή τους συμφέρει) και συχνά παίρνουν περισσότερα ρίσκα από τους ναρκισσιστές. Επιδιώκουν τις προκλήσεις για να νιώσουν κάτι έντονο, ακριβώς επειδή στερούνται αυθεντικής συναισθηματικής ροής.

Η επιλογή του θύματος και η οικειότητα της τοξικότητας

Το άτομο με ψυχοπάθεια, όπως και αυτό με ναρκισσισμό, λειτουργεί με έναν παρόμοιο θηρευτικό μηχανισμό. Μπαίνοντας σε έναν χώρο, «σκανάρει» άμεσα τους παρευρισκόμενους για να εντοπίσει το πιο ευάλωτο άτομο. Αυτός είναι ο λόγος που άνθρωποι με χαμηλή αυτοεκτίμηση πέφτουν συχνά θύματά τους.

Ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας είναι η πρότερη εμπειρία: πολλά θύματα έχουν μεγαλώσει με γονείς που είχαν παρόμοια προσωπικότητα. Έτσι, η τοξική συμπεριφορά τούς φαίνεται γνώριμη και οικεία, με αποτέλεσμα να μην την αναγνωρίζουν ως προβληματική εγκαίρως.

Όλοι μας μπορεί να συναντήσουμε έναν τέτοιο «σατράπη». Αναμφίβολα, οι προηγούμενες εμπειρίες μας και η αυτογνωσία μας καθορίζουν αν θα εγκλωβιστούμε σε μια τέτοια σχέση ή αν θα καταφέρουμε να αποχωρήσουμε έγκαιρα και αλώβητοι.

Οι ουσιαστικές διαφορές ανάμεσα στον ναρκισσισμό και την ψυχοπάθεια

1. Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν χρειάζονται κανέναν ούτε κάποιου είδους επιβεβαίωση από τους άλλους. Είναι αυτάρκη, αυτόνομα και άκρως εγωκεντρικά.

Αντίθετα, αυτά με ναρκισσισμό έχουν ανάγκη τη ναρκισσιστική επιβεβαίωση, όπως ακριβώς και ένας χρήστης ουσιών την καθημερινή του δόση. Έχουν ανάγκη από το θαυμασμό, την αποδοχή, την επιβεβαίωση, ακόμα και τη ζήλεια των άλλων για να μπορέσουν να υπάρξουν. Ως εκ τούτου, εξαρτώνται από τους άλλους, οι εκδηλώσεις θαυμασμού των οποίων τους βοηθούν να ρυθμίζουν την αυτοεκτίμησή τους και να προστατεύουν τον ευάλωτο εαυτό τους.

2. Τα άτομα με ψυχοπάθεια έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους και νιώθουν υπεροχή έναντι όλων των άλλων.

Αυτά με ναρκισσισμό έχουν μια βαθιά αίσθηση ανεπάρκειας και, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν να νιώσουν την αίσθηση αυτή, δημιουργούν έναν ψευδή εαυτό που είναι τόσο τέλειος και καταπληκτικός ώστε οι άλλοι θα πρέπει όχι μόνο να θαυμάζουν αλλά και να το δείχνουν. Η στάση των άλλων απέναντι στον ψευδή τους εαυτό καθορίζει αποφασιστικά την αυτοεκτίμησή τους.

3. Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν έχουν μια σταθερά δομημένη ταυτότητα, αλλά δημιουργούν διάφορες ψευδείς προσωπικότητες-μάσκες, για να μπορούν να χειρίζονται ανάλογα το εκάστοτε θύμα τους, μέχρι να αποκομίσουν αυτό που επιθυμούν. Δεν νιώθουν τίποτα για το θύμα τους και δεν έχουν κανενός είδους σύνδεση με αυτό.

Ναρκισσισμός και ψυχοπάθεια: Η στάση απέναντι στην απιστία 

4. Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν είναι πιστά, ως σύντροφοι, επειδή βλέπουν τη ζωή σαν ένα παιχνίδι όπου κάνουν πάντα αυτό που τους βολεύει, αναζητώντας συνεχώς νέες εντάσεις και νέο ενδιαφέρον. Δεν έχουν καμία συνείδηση.

Αντίθετα, τα άτομα με ναρκισσισμό δεν είναι, επίσης, πιστά ως σύντροφοι, επειδή είναι πολύ ανασφαλή. Ως εκ τούτου, χρειάζονται συνεχή επιβεβαίωση πως είναι ερωτικά ελκυστικά και επιθυμητά. Έχουν μια ιδιότυπη συνείδηση που, σε περίπτωση που αποκαλυφθούν, κατηγορούν τη/το σύντροφό τους ως υπεύθυνη/-ο για την απιστία. Συνήθως, προβάλλουν τη δικαιολογία πως ο σύντροφος δεν τους έδειχνε αρκετά το πόσο τους επιθυμεί.

Τα άτομα με ψυχοπάθεια έχουν μια εμμονή να θέλουν να κερδίζουν, ενώ αυτά με ναρκισσισμό να επιβεβαιώνονται, να αξιολογούνται και να θαυμάζονται από τους άλλους. Επιπλέον, τα άτομα με ψυχοπάθεια, σε αντίθεση με αυτά με ναρκισσισμό, δεν επιθυμούν να ελέγχουν ή να αναβάλουν τις παρορμήσεις τους, προς ικανοποίησή τους.

Ναρκισσισμός και ψυχοπάθεια: Αντίδραση στην απόρριψη και την κριτική

Το άτομο με ψυχοπάθεια μπορεί να γίνει σαδιστικό και να ικανοποιείται, προκαλώντας πόνο στο θύμα του, και να το βρίσκει ακόμα και διασκεδαστικό. Αντίθετα, το άτομο με ψυχοπάθεια έχει μεγαλύτερα προβλήματα στο να έρθει σε επαφή με άλλους ανθρώπους, σε αντίθεση με αυτά με ναρκισσισμό που τρέφονται από αυτό.

5. Τα άτομα με ψυχοπάθεια είναι συνειδητά κακά, σκληρά και απάνθρωπα. Αυτά με ναρκισσισμό μπορεί να γίνουν κακά εκ περιτροπής και δεν υπολογίζουν τα πάντα στον ίδιο βαθμό, όπως τα άτομα με ψυχοπάθεια.
6. Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν αισθάνονται άσχημα συναισθηματικά, όταν τους απορρίπτουν. Αντίθετα, αυτά με ναρκισσισμό νοιάζονται πολύ για το περιτύλιγμα και είναι ευάλωτα απέναντι στην κοινωνική απομόνωση και την απόρριψη, γενικώς. Κάποιος μπορεί να συνθλίψει στην κυριολεξία ένα άτομο με ναρκισσισμό, εάν δεν του δείξει θαυμασμό και σεβασμό, ή εάν το χλευάσει ή το προσβάλει δημόσια.
7. Το άτομο με ψυχοπάθεια γνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα σε σωστό και λάθος αλλά δεν το ενδιαφέρει γιατί δεν νιώθει κάτι για αυτό. Το άτομο με ναρκισσισμό γνωρίζει συναισθηματικά τη διαφορά ανάμεσα σε σωστό και λάθος αλλά προτιμά να πείσει τους άλλους πως η δική του άποψη/επιλογή είναι η μόνη ορθή.
8. Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν νιώθουν ενοχή ή ντροπή, σε αντίθεση με αυτά με ναρκισσισμό που ναι με νιώθουν αυτά τα αισθήματα, χωρίς όμως να μπαίνουν στον κόπο να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους.
9. Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν δέχονται την οποιαδήποτε θεραπεία, επειδή δεν θεωρούν πως έχουν κάποιο πρόβλημα. Αυτά με ναρκισσισμό μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δεχθούν βοήθεια και να βελτιωθεί, σε μεγάλο βαθμό, η κατάστασή τους, ιδιαίτερα μετά από σοβαρές κρίσεις ζωής ή σε μεγάλη ηλικία, όταν η λάμψη τους αρχίζει να θαμπώνει ή όταν αισθάνονται πως θα μείνουν μόνοι και εγκαταλειμμένοι γιατί κανείς δεν θα τους αντέχει πλέον.

Ομοιότητες ανάμεσα σε άτομα με ναρκισσισμό και ψυχοπάθεια

      1. Και οι δύο διαθέτουν, συνήθως, μια γοητεία και το χάρισμα του να αποπλανούν τους άλλους, στοιχεία που τα χρησιμοποιούν συνειδητά για να προσελκύουν την προσοχή τους και να μπορούν να τους χειρίζονται ευκολότερα.

     2. Και οι δύο έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό, τις ικανότητες, τους στόχους και τα πιστεύω τους.

     3.  Και οι δύο κρατούν για τον εαυτό τους όλη τη δόξα πραγμάτων που έχουν κάνει σωστά και είναι καλά, καταλογίζοντας κάθε ευθύνη στους άλλους, για οτιδήποτε πηγαίνει στραβά.

     4. Και οι δύο είναι άτομα εγωκεντρικά που επικεντρώνονται στις προσωπικές τους ανάγκες και επιθυμίες.

     5. Και οι δύο δεν διαθέτουν ικανότητα ενσυναίσθησης

     6. Και οι δύο θεωρούν πως δικαίωμά τους το να βλέπουν τους εαυτούς τους κάτι το ιδιαίτερο.

     7. Και οι δύο δεν έχουν αυτογνωσία.

     8. Και οι δύο διαστρεβλώνουν την αλήθεια για το παρελθόν τους, έτσι ώστε να ταιριάζει με τις ανάγκες τους.

     9. Και οι δύο μπορούν και μιλούν για αισθήματα αλλά οι εμπειρίες τους διαφέρουν από αυτές των άλλων, λόγω έλλειψης ικανότητας ενσυναίσθησης.

Η έλλειψη ενσυναίσθησης ως κοινός παρονομαστής

   10. Και οι δύο απορρίπτουν τους κανόνες, τους νόμους και τις ηθικές αξίες της κοινωνίας.

   11. Και οι δύο εξαπατούν, χειρίζονται και κάνουν χρήση ψεμάτων για να πετύχουν τους στόχους τους.

   12. Και οι δύο αδειάζουν από ενέργεια τα θύματά τους.

   13. Και οι δύο αποζητούν τον έλεγχο και την εξουσία, σπέρνοντας, συχνά, διχόνοιες και χρησιμοποιώντας ίντριγκες, για να το πετύχουν.

   14. Και οι δύο παπαγαλίζουν επιδερμικές γνώσεις για διάφορα θέματα, τις οποίες επαναλαμβάνουν με τη σιγουριά ειδήμονα. Και οι δυο τους δεν τηρούν                             συμφωνίες  και αμελούν τις υποχρεώσεις τους.

   15. Και οι δύο είναι εγωκεντρικοί και δίχως ευαισθησία για τις ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων, αν και διατείνονται το εντελώς αντίθετο.

   16. Και οι δύο παίζουν ρόλους και υιοθετούν ψευδείς προσωπικότητες.

   17. Και οι δύο βαριούνται εύκολα και γι΄αυτό δραματοποιούν καταστάσεις.

   18. Και οι δύο έχουν ανεύθυνη συμπεριφορά, ως γονείς, και χρησιμοποιούν τα παιδιά τους για να επιβεβαιώνονται.

   19. Και οι δύο μπορεί να ζηλεύουν και να είναι ελεγκτικοί.

   20. Και οι δύο μπορούν να προκαλέσουν στους άλλους σωματικά και ψυχικά τραύματα και να γίνουν κακοί.

   21. Τέλος, δεν ζητούν ποτέ συγνώμη παρά μόνο εάν πρόκειται να έχουν κάποιο όφελος από αυτό.

Η αναγνώριση αυτών των χαρακτηριστικών είναι μια δεξιότητα επιβίωσης. Αν νιώθετε ότι ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια επηρεάζουν τη ζωή σας, η ψυχοθεραπεία online ή οι συνεδρίες διά ζώσης μπορούν να σας προσφέρουν τα εργαλεία για να θέσετε όρια. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω να σπάσετε τον κύκλο της τοξικότητας και να διεκδικήσετε ξανά την ψυχική σας ηρεμία. Προγραμματίστε μια online συνεδρία σήμερα.

The post Ναρκισσισμός και ψυχοπάθεια: Διαφορές και Ομοιότητες appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Οι πρώτες σκέψεις που έρχονται στο μυαλό, όσον αφορά άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή, είναι πως πρόκειται για άτομα ιδιαίτερα εξωστρεφή και κοινωνικά. Θεωρούμε πως επιδιώκουν να είναι οι προβολείς στραμμένοι πάνω τους, πως διαθέτουν μεγάλη αυτοπεποίθηση και πως μπορούν εύκολα να σαγηνεύσουν, κάνοντάς σε να νιώσεις ξεχωριστός.

Η αλήθεια, όμως, είναι διαφορετική. Υπάρχουν και ναρκισσιστές που έχουν πολύ διαφορετικό προφίλ, όντας άτομα χαμηλών τόνων και ιδιαίτερα ευάλωτα.

Η ναρκισσιστική διαταραχή είναι ένα διαχρονικά σταθερό στοιχείο της προσωπικότητας. Χαρακτηρίζεται από ένα αίσθημα μεγαλείου, έναν έντονο εγωκεντρισμό και μια υπερδιογκωμένη εικόνα εαυτού. Μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητή μέσα από την εξέταση τριών βασικών παραμέτρων:

1. Ναρκισσιστικός εαυτός: Χαρακτηρίζεται από μια πλασματική θετικότητα, την επιθυμία για εξουσία και μια ακλόνητη αίσθηση προσωπικής μοναδικότητας.

2. Ναρκισσιστικές σχέσεις: Διακρίνονται από ρηχότητα και πλήρη απουσία ενσυναίσθησης ή συναισθηματικής εγγύτητας. Οι προσωπικές σχέσεις αντιμετωπίζονται χρηστικά, ως εργαλεία για χειρισμό και εκμετάλλευση.

3. Ναρκισσιστικές στρατηγικές: Πρόκειται για μεθόδους ρύθμισης της μεγαλειώδους εικόνας του εαυτού. Εστιάζουν στην εξεύρεση ευκαιριών για είσπραξη θαυμασμού και στην αδιάκοπη αυτοπροβολή.

Ο «άλλος» ως καύσιμο αυτοεπιβεβαίωσης

Τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή χρησιμοποιούν τους άλλους ως «καύσιμο» που τροφοδοτεί τη μεγαλειώδη εικόνα τους και διατηρεί την εσωτερική τους ισορροπία. Εάν δεν βρουν κοινό που να τους επιβεβαιώνει, αποδυναμώνονται δραματικά. Τότε αναγκάζονται να έρθουν αντιμέτωποι με την πραγματική τους έλλειψη αυτοεκτίμησης.

Στη συνέχεια, παραθέτουμε τις διάφορες εκδοχές του ναρκισσισμού — τα προσωπεία που χρησιμοποιούν για να αποτρέψουν αυτό το ενδεχόμενο και τα οποία δεν πρέπει να μας ξεγελούν.

Διάφορες μορφές ναρκισσισμού

Οι ναρκισσιστές διαφέρουν μεταξύ τους στην εμφάνιση, την προσωπικότητα και τον τρόπο σκέψης. Το τι ορίζεται ως επιτυχία ή θαυμασμός, καθώς και τα εσωτερικά κίνητρα, διαφέρουν σημαντικά από άτομο σε άτομο. Παρόλα αυτά, η σύγχρονη ψυχολογία διακρίνει δύο κύριες κατηγορίες που έχουν γίνει γενικά αποδεκτές.

Παλαιότερα, τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή ορίζονταν απλώς ως μη συμπαθή και εξωστρεφή. Σήμερα, η ανάλυση έχει εμβαθύνει και διακρίνουμε τον εμφανή ή μεγαλειώδη ναρκισσισμό και τον συγκαλυμμένο ή ευάλωτο ναρκισσισμό.

Α. Εμφανής ή μεγαλειώδης ναρκισσιστής

Τα άτομα αυτά χαρακτηρίζονται από εξωστρέφεια, αίσθημα μεγαλείου, επιθετικότητα, απουσία συστολής, επιδειξιομανία και κυριαρχική διάθεση. Συχνά παρουσιάζουν έλλειψη συνέπειας και αδυναμία συνεννόησης με άτομα που βρίσκονται ιεραρχικά υψηλότερα.

Ένας τέτοιος άνθρωπος μοιάζει με τον «κλασικό» νάρκισσο:

• Εκπέμπει μεγάλη αυτοπεποίθηση και κυριαρχικότητα.

• Επιδιώκει να είναι το επίκεντρο, εκπέμποντας το μήνυμα «Είμαι ο καλύτερος».

• Θεωρεί πως έχει εξουσιοδότηση για τα πάντα, δίχως ίχνος ντροπής.

• Διαθέτει άκαμπτους αμυντικούς μηχανισμούς που τον προστατεύουν από το άγχος και το στρες.

Το αίσθημα της ντροπής απωθείται τόσο βαθιά που δεν βιώνεται ποτέ συνειδητά. Ωστόσο, η αδυναμία αποδοχής κριτικής και η χρησιμοποίηση των άλλων προς ίδιον όφελος τους καθιστούν συχνά μη συμπαθείς. Οι σύντροφοί τους τους περιγράφουν ως επιθετικούς, παρορμητικούς και σνομπ.

Υποκατηγορίες μεγαλειώδους ναρκισσισμού

Ανάλογα με τις τεχνικές που χρησιμοποιούν, οι μεγαλειώδεις ναρκισσιστές διακρίνονται σε:

1. Εκδικητικοί ναρκισσιστές: Χρησιμοποιούν παραπληροφόρηση, ψέματα και συκοφαντίες για να πλήξουν την αξιοπιστία των άλλων. Στόχος τους είναι ο εξευτελισμός όσων υπερέχουν, ώστε να διατηρήσουν τη δική τους ψευδαίσθηση υπεροχής.

2. Εξαπατώντες ναρκισσιστές: Η ευγένειά τους είναι απλώς μια «βιτρίνα». Χρησιμοποιούν τη γοητεία τους ως μέσο για να γίνουν αρεστοί και να εκμεταλλευτούν ευκολότερα τους γύρω τους.

3. Απειλητικοί ναρκισσιστές: Εκλαμβάνουν τα πάντα ως προσωπική επίθεση. Χρησιμοποιούν τον λόγο για να εξουδετερώσουν όσους βιώνουν ως απειλή, ενώ ηρεμούν μόνο με διαρκείς φιλοφρονήσεις.

4. Τυραννικοί ναρκισσιστές: Αδυνατούν να σχετιστούν αν δεν κυριαρχούν απόλυτα. Υποτιμούν τους άλλους σε βαθμό αντικειμενοποίησης, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε διάφορες μορφές κακοποίησης.

Β. Συγκαλυμμένος ή ευάλωτος ναρκισσιστής

Τα άτομα αυτά χαρακτηρίζονται από εσωστρέφεια, αρνητικές σκέψεις και διαπροσωπική αποστασιοποίηση. Παρά τη χαμηλών τόνων εμφάνισή τους, διακατέχονται από εγωκεντρισμό, αίσθηση κενού και μια διαρκή ανάγκη για αναγνώριση. Συχνά νιώθουν ανήμπορα, επιδίδονται σε έντονη αυτοκριτική, αλλά ταυτόχρονα πιστεύουν πως δικαιούνται ειδική μεταχείριση.

Επιπλέον, είναι άτομα καχύποπτα, με την αίσθηση πως ο κόσμος είναι εναντίον τους. Οι επιθετικές στρατηγικές που υιοθετούν στις σχέσεις τους πηγάζουν από την κακή αυτοεικόνα τους, γι’ αυτό και συχνά χαρακτηρίζονται ως «μη συμπαθείς νευρωσικοί».

Η εσωτερική πάλη με τη ντροπή και το άγχος

Σε αντίθεση με τους εμφανείς ναρκισσιστές, οι συγκαλυμμένοι παλεύουν μονίμως με αισθήματα ντροπής. Οι αμυντικοί τους μηχανισμοί είναι εύθραυστοι, με αποτέλεσμα να ταλαιπωρούνται από άγχος και φόβο. Παρουσιάζουν υπερευαισθησία στην απόρριψη και έχουν εξουθενωτικές απαιτήσεις τελειότητας από τον εαυτό τους.

Στην πραγματικότητα, ο ευάλωτος ναρκισσιστής υποτιμά τον εαυτό του επειδή δεν είναι τέλειος, ενώ ταυτόχρονα πιστεύει πως διαθέτει ένα «κρυφό ταλέντο» που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται. Το αίσθημα μεγαλείου του δεν εκφράζεται άμεσα, αλλά κυριαρχεί στις φαντασιώσεις του.

Ενώ έχει πλήρη συνείδηση της ανεπάρκειάς του, στερείται επίγνωσης για τις υπερβολικές προσδοκίες που έχει από τους γύρω του. Μέσω της υπερευαισθησίας του, αναγκάζει τον περίγυρο να τον «κανακεύει» και να του δηλώνει διαρκή αφοσίωση, φορώντας συχνά το προσωπείο μιας μη αυθεντικής ταπεινότητας ή του «θύματος».

Υποκατηγορίες ευάλωτου ναρκισσισμού

Οι σύντροφοί τους τους περιγράφουν ως άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση και εσωστρέφεια. Οι ευάλωτοι ναρκισσιστές διακρίνονται περαιτέρω σε:

1. Εξαρτημένοι ναρκισσιστές: Λόγω του μεγάλου φόβου για τον κόσμο, νιώθουν ότι ζουν σε ένα κενό και καθιστούν τον σύντροφό τους υπεύθυνο για την ευτυχία τους. Χρησιμοποιούν χειριστικές μεθόδους για να αποτρέψουν την εγκατάλειψη, απαιτώντας διαρκή προσοχή και αγάπη.

2. Ναρκισσιστές μάρτυρες: Χρησιμοποιούν τα δεινά και τις δυσκολίες τους ως επιχείρημα για να αποσπάσουν προσοχή και συμπόνια. Προσπαθούν να εγκλωβίσουν τους άλλους κάνοντάς τους να νιώθουν ένοχοι που δεν μπορούν να τους στηρίξουν όσο «χρειάζονται».

Συμπέρασμα: Η κοινή ρίζα του κενού

Είναι σαφές πως ο εμφανής ναρκισσιστής απαιτεί ιδιαίτερη μεταχείριση επειδή θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο, ενώ ο συγκαλυμμένος επειδή τον θεωρεί τον πιο αδύναμο. Και οι δύο μορφές, όμως, πηγάζουν από την ίδια προβληματική: ένα τεράστιο αίσθημα κενού που δεν καλύπτεται ποτέ.

Οι χειρισμοί τους για απόσπαση εύνοιας είναι ανεξάντλητοι, καθιστώντας τις διαπροσωπικές τους σχέσεις καταστροφικές και βλαπτικές για όσους βρίσκονται δίπλα τους.

Ορισμένες επιπλέον πλευρές του ναρκισσισμού

Υπάρχουν, επίσης, άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή των οποίων η κύρια ενασχόληση είναι η προβολή της εξωτερικής τους εικόνας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν το ιδανικό πεδίο δράσης τους, καθώς τα θετικά σχόλια και η ψηφιακή αποδοχή γίνονται το απαραίτητο «καύσιμο» για τη συντήρηση του αχαλίνωτου ναρκισσισμού τους. Όσο λαμβάνουν την επιβεβαίωση που επιδιώκουν, νιώθουν παντοδύναμοι, πιστεύοντας πως η εξωτερική τους εμφάνιση μπορεί να τους εξασφαλίσει τα πάντα: από τον ιδανικό σύντροφο μέχρι μια εργασία υψηλών προδιαγραφών.

Μια άλλη πτυχή αφορά τους ναρκισσιστές που θεωρούν τον εαυτό τους ως ένα είδος «Θεού επί γης». Αρέσκονται να υποδεικνύουν στους άλλους πώς να ζήσουν τη ζωή τους, ενισχύοντας έτσι την αίσθηση υπεροχής τους. Αυτή η συμπεριφορά λειτουργεί ως προστατευτικό τείχος που αποτρέπει την αποκάλυψη της χαμηλής αυτοεκτίμησης που κρύβουν μέσα τους. Συχνά «βοηθούν» άλλους χωρίς να τους ζητηθεί, όχι από αλτρουισμό, αλλά για να συσσωρεύσουν μελλοντικά επιχειρήματα που θα καταδεικνύουν την «προσφορά» τους.

Τέλος, συναντάμε ναρκισσιστές που προβάλλουν ανύπαρκτες επιτυχίες και κατορθώματα με μοναδικό στόχο τον θαυμασμό. Αν η απάτη τους αποκαλυφθεί, δεν διστάζουν να εγκαταλείψουν άμεσα την κοινωνική τους ομάδα και να αναζητήσουν ένα νέο «κοινό» για να αποπλανήσουν από την αρχή.

Επίλογος

Από τα παραπάνω διαφαίνεται η μεγάλη σημασία της αξιολόγησης και της ταυτοποίησης των διαφόρων μορφών με τις οποίες εκφράζεται η ναρκισσιστική διαταραχή. Αν και οι ίδιοι είναι άτομα που υποφέρουν εσωτερικά, ο πόνος και τα προβλήματα που προκαλούν στο περιβάλλον τους είναι συχνά πολύ μεγαλύτερα.

Η προσπάθεια των οικείων τους να τους πείσουν να αναζητήσουν βοήθεια συνήθως πέφτει στο κενό. Καθώς θεωρούν τον εαυτό τους αλάνθαστο, μεταθέτουν πάντα την ευθύνη στους άλλους. Η πιθανότητα να αναζητήσουν από μόνοι τους ψυχολογική βοήθεια εμφανίζεται συνήθως όταν ο χρόνος αρχίζει να αλλοιώνει τα χαρακτηριστικά εκείνα (ομορφιά, δύναμη, επιρροή) με τα οποία κατάφερναν να σαγηνεύουν, να επιβάλλονται και να ελέγχουν τους γύρω τους.

Η αναγνώριση των ναρκισσιστικών προτύπων συμπεριφοράς είναι το πρώτο βήμα για να προστατεύσετε την ψυχική σας ακεραιότητα. Αν νιώθετε ότι η σχέση σας με ένα τέτοιο άτομο σας έχει οδηγήσει στην αποδυνάμωση και την απώλεια του εαυτού σας, η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να ξαναβρείτε τη φωνή σας και να θέσετε όρια που θα σας επιτρέψουν να αναπνεύσετε ξανά. Είμαι εδώ για να σας στηρίξω στη διαδικασία της κατανόησης και της εσωτερικής ενδυνάμωσης, προσφέροντας ένα ασφαλές περιβάλλον επικοινωνίας.

The post Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας: Μορφές & Χαρακτηριστικά appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Συχνά οι άνθρωποι δυσκολεύονται να διακρίνουν την αυτοεκτίμηση από τον ναρκισσισμό, καθώς οι δύο έννοιες μοιάζουν να επικαλύπτονται. Πράγματι, κάθε φορά που συστηνόμαστε και κάνουμε μια χειραψία, εκπέμπουμε μηνύματα που δίνουν σημαντικά στοιχεία για την εσωτερική μας αξία. Επιπλέον, ο άλλος τα αντιλαμβάνεται άμεσα και διαισθαντικά. Η στάση του σώματός μας, το αν ή πόσο σφίγγουμε το χέρι, ο τρόπος που χαμογελούμε, ο τόνος και η ένταση της φωνής μας, το ντύσιμό μας και το αν κοιτούμε τον άλλον στα μάτια, είναι καθοριστικά.

Όλα αυτά εκπέμπουν μηνύματα για την αυτοεκτίμησή μας και για το είδος του ατόμου που είμαστε, κάτι που καθορίζει και την εξέλιξη της επικοινωνίας μας. Κάποιοι εκπέμπουμε μηνύματα σαφή, ενώ άλλοι μηνύματα συγχυτικά και αντιφατικά, χωρίς να συνειδητοποιούμε πώς συμβαίνει αυτό. Η πρώτη εντύπωση χρειάζεται μερικές φορές να τροποποιηθεί, όμως στις περισσότερες περιπτώσεις αποδεικνύεται εκκωφαντικά σωστή.

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση αντιπροσωπεύει συχνά έναν εσωτερικό διάλογο στον οποίο κατακρεουργούμε τον εαυτό μας για αυτό που είναι και για όσα κάνει. Αυτό είναι για πολλούς τόσο σύνηθες, που δεν συνειδητοποιούν καν πως υπονομεύουν συνεχώς τον ίδιο τους τον εαυτό. Συνδέεται πάντα με αρνητικές εικόνες εαυτού, οι οποίες διαβρώνουν τα θεμέλια της προσωπικότητάς μας και παγιώνουν την αίσθηση απαξίας.

Αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμός: Ουσιαστικές διαφορές

Δεν είναι λίγες οι φορές που οι όροι «ναρκισσισμός» και «αυτοεκτίμηση» χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα, παρά τις μεγάλες διαφορές τους. Θα μπορούσαμε να πούμε πως ο ναρκισσισμός προσπαθεί να επιβληθεί διαμέσου της επίδειξης, ενώ η αυτοεκτίμηση απλά και μόνο με την ίδια της την ύπαρξη.

[Image comparing healthy self-esteem versus narcissism characteristics]

Ένας τρόπος να διαπιστώσει κάποιος αν ένα άτομο έχει καλή αυτοεκτίμηση ή ανήκει στο ναρκισσιστικό φάσμα είναι η ερώτηση: “Μπορείς να περιγράψεις πώς ένιωσες στις καλύτερές σου στιγμές;”.

• Το άτομο με καλή αυτοεκτίμηση λεκτικοποιεί τις στιγμές αυτές, αναφέροντας την προσπάθεια που κατέβαλε και όσους τον στήριξαν.

• Το άτομο με ναρκισσιστική προσωπικότητα θα αρκεστεί σε μια ωραιοποίηση και υπερμεγέθυνση της προσπάθειάς του, δείχνοντας αυταρέσκεια, επειδή θεωρεί πως είναι καλύτερο όλων.

Δύο εκδοχές ναρκισσισμού

Ερευνώντας  αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό, παρατηρούμε πως ο ναρκισσιστής επιζητά συνεχή επιβεβαίωση. Οι έρευνες διαχωρίζουν τις ναρκισσιστικές διαταραχές σε δύο κατηγορίες: τη «μεγαλειώδη» και την «ευάλωτη» εκδοχή.

1. Μεγαλειώδης Ναρκισσισμός

Τα άτομα αυτά προσδοκούν ή σχεδόν απαιτούν ιδιαίτερη μεταχείριση, επειδή θεωρούν πως είναι σημαντικότερα όλων.

2. Ευάλωτος Ναρκισσισμός

Κύρια χαρακτηριστικά εδώ είναι το αίσθημα ανημπόριας, η αίσθηση κενού και η έντονη αυτοκριτική. Τα άτομα αυτά προσδοκούν ιδιαίτερη μεταχείριση επειδή νιώθουν ευάλωτα. Συνήθως, ο ευάλωτος ναρκισσιστής καμουφλάρει την αίσθηση μεγαλείου του πίσω από ένα προπέτασμα μετριοπάθειας. Παραδείγματα μπορεί να είναι ένας «καλός Σαμαρίτης» ή ένας «φιλάνθρωπος», χωρίς αυτό να σημαίνει πως κάθε τέτοιο άτομο κρύβει έναν νάρκισσο εντός του.

Πράγματι, τα άτομα αυτά μπορεί αρχικά να μας εντυπωσιάσουν. Μία μεγαλύτερης διάρκειας επαφή μαζί τους, όμως, δημιουργεί συχνά μια αίσθηση εκνευρισμού. Είναι σαν να εισβάλλουν μέσα μας και να επιβάλλονται. Επομένως, η «καλοσύνη» και η «γενναιοδωρία» τους μπορεί σύντομα να βιωθούν ως μη αυθεντικές.

Η σύγκριση ανάμεσα σε αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό στην πράξη Αντίθετα, η μεγαλειώδης εκδοχή είναι πολύ ευκολότερα αναγνωρίσιμη. Εδώ, δεν υπάρχει κανενός είδους μετριοπάθεια ή προσπάθεια του ατόμου να αποκρύψει το ποιος πραγματικά είναι. Ένας αυθεντικός ναρκισσιστής δεν θα έλεγε, για παράδειγμα, «Όταν θα πεθάνω» αλλά «Εάν θα πεθάνω». Επιπλέον, κάνουν τα πάντα προκειμένου να εισπράξουν την επιβεβαίωση που τόσο ανάγκη έχουν.

Συμπερασματικά, η ανάγκη τους για επιβεβαίωση είναι απύθμενη. Έλκονται από καθετί ανταγωνιστικό και διψούν για εξουσία. Η οποιαδήποτε κριτική προς το πρόσωπό τους ερμηνεύεται ως ζήλεια ή απορρίπτεται ως ανοησία. Αυτό αποτελεί μια βασική διαφορά όταν μελετάμε την αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό, καθώς η υγιής αυτοεκτίμηση δεν απαιτεί την υποτίμηση των άλλων.

Όπως επισημαίνει η Cleveland Clinic, η κατανόηση της διαφοράς ανάμεσα σε αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό είναι κρίσιμη για την υγεία των σχέσεών μας.

Ναρκισσισμός vs Ψυχοπάθεια

Τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή, παρά την απουσία ενσυναίσθησης για τους άλλους, δεν θα πρέπει να συγχέονται με άτομα που έχουν ψυχοπαθητική προσωπικότητα (ψυχοπαθείς). Ανάμεσά τους υφίσταται μία σαφής διαφορά.

Οι ψυχοπαθητικές προσωπικότητες αδιαφορούν πλήρως για το τι λένε ή πιστεύουν οι άλλοι, δηλαδή η κοινωνία, για το άτομό τους. Οι ναρκισσιστές, αν και αδιαφορούν στην ουσία για τους άλλους, δεν αδιαφορούν καθόλου για τη γνώμη τους. Εξαρτώνται από αυτήν, τρέμουν την περιθωριοποίηση και δεν θα άντεχαν με τίποτα τυχόν φυλάκισή τους.

Ανάμεσα σε αυτές τις καταστάσεις υφίσταται μια σαφής διαφορά. Σύμφωνα με το Psychology Today, η διάκριση ανάμεσα σε αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό είναι θεμελιώδης για την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Ανοιχτός και Συγκαλυμμένος Ναρκισσισμός

Ο μεγαλειώδης ναρκισσισμός και η ναρκισσιστική ευαλωτότητα διαχωρίζονται, με τη σειρά τους —ανάλογα με τον τρόπο που εκδηλώνονται— σε δύο επιπλέον υποομάδες: τον ανοιχτό και τον συγκαλυμμένο ναρκισσισμό.

• Ανοιχτός Ναρκισσισμός: Τον χαρακτηρίζει η εξωστρέφεια, η επιθετικότητα, η υπερβολική σιγουριά για τον εαυτό και μια μεγάλη ανάγκη για την επιβεβαίωση των άλλων. Οι σύντροφοι των ατόμων αυτής της ομάδας τα περιγράφουν ως παρορμητικά, επιθετικά, υπεροπτικά και αντιδραστικά.

• Συγκαλυμμένος Ναρκισσισμός: Χαρακτηρίζεται από εσωστρέφεια, υπερευαισθησία, άγχος και διαφόρων μορφών αμυντικές συμπεριφορές. Οι σύντροφοι των ατόμων αυτών τα χαρακτηρίζουν ως επιφυλακτικά και με χαμηλή αυτοεκτίμηση.

  ---

Φυσιολογικός ναρκισσισμός

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τη διάκριση ανάμεσα σε αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό, ώστε να αναπτύξουμε υγιή ενσυναίσθηση στην καθημερινότητά μας. Θα πρέπει να τονίσουμε πως ναρκισσιστικά στοιχεία υπάρχουν, ευτυχώς, στον καθένα μας χωρίς να δημιουργούν απαραίτητα προβλήματα στον τρόπο που λειτουργούμε ως άτομα. Είναι, για παράδειγμα, φυσιολογικό να επιζητούμε —ιδιαίτερα αν έχουμε καταβάλει σημαντική προσπάθεια— μια επιβράβευση ή αναγνώριση. Καλή αυτοεκτίμηση σημαίνει να τρέφουμε μια μετριοπαθή αγάπη για τον εαυτό μας και να τον βλέπουμε με θετική ματιά, επιείκεια και συγκατάβαση. Αν αυτό συμβαίνει, σημαίνει πως υπάρχει εντός μας μια ναρκισσιστική ισορροπία.

Ο ναρκισσισμός δεν είναι παρά η ικανότητα να αγαπούμε τον εαυτό μας. Η αγάπη, όμως, προς τον εαυτό δεν σημαίνει αυτομάτως και ικανότητα αγάπης προς τους άλλους. Ο παθολογικά νάρκισσος μπορεί απλά να ερωτευθεί, όχι όμως και να αγαπήσει πραγματικά, δηλαδή να αναπτύξει βαθύτερα αισθήματα για τους άλλους.

Εκτός από την αγάπη προς τον εαυτό, χρειάζεται ταυτόχρονα να διαθέτουμε την απαραίτητη προσωπική και συναισθηματική ωριμότητα, αλλά και την ικανότητα να μπαίνουμε στη θέση των άλλων (ενσυναίσθηση). Μόνο έτσι είμαστε σε θέση να δημιουργούμε διαπροσωπικές σχέσεις που χαρακτηρίζονται από αλληλοσεβασμό και αμοιβαιότητα. Η αγάπη προς τον εαυτό αποτελεί απλά ένα πρώτο βήμα.

Αυτό είναι κάτι πολύ διαφορετικό από το να είμαστε εγωκεντρικοί και εγωιστές. Ο φυσιολογικός ναρκισσισμός διαφέρει από τον παθολογικό στο ότι, στον δεύτερο, τα ναρκισσιστικά στοιχεία είναι ακραία και ανεξέλεγκτα. Η ανάγκη για επιβράβευση, επιβεβαίωση, αναγνώριση και θαυμασμό αποτελεί αυτοσκοπό, χωρίς καν να έχει καταβληθεί η οποιαδήποτε προσπάθεια για να έχουν κάποια βάση ή «νομιμοποίηση» οι απαιτήσεις αυτές. Στις μέρες μας, συγχέεται συχνά η φυσιολογική αγάπη για τον εαυτό με τον παθολογικό ναρκισσισμό, με συνέπεια ο όρος να έχει αναχθεί σε ένα είδος «βρισιάς».

Η ενίσχυση της αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμός μέσα από την ψυχοθεραπεία σάς βοηθά να χτίσετε μια αυθεντική σχέση με τον εαυτό σας.

Τι είναι η αυτοεκτίμηση;

Αυτοεκτίμηση είναι η βασική αίσθηση που έχουμε οι ίδιοι για τον εαυτό μας. Αποτελεί μέρος της αυτογνωσίας μας και δείκτη του πόσο πολύ εκτιμούμε τον εαυτό μας. Αντιπροσωπεύει τη συναισθηματική σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας, όσον αφορά στο μέγεθος του αισθήματος εσωτερικής ικανοποίησης, στην εμπιστοσύνη που τρέφουμε προς αυτόν και στο πόσο τον αξιολογούμε.

Η αυτοεκτίμηση επηρεάζει, μεταξύ άλλων:

• Τη συναισθηματική μας κατάσταση.

• Τα κίνητρά μας και την προσωπική μας εξέλιξη.

• Την ψυχική υγεία και το ευ ζην μας.

Συνήθως παραμένει σταθερή στη διάρκεια της ζωής μας, με ενδιάμεσες αυξομειώσεις ανάλογα με τις περιστάσεις.

Καλή αυτοεκτίμηση σημαίνει πως, γενικά, αισθανόμαστε καλά με τον εαυτό μας, αποδεχόμαστε αυτό που είμαστε και έχουμε αυτοσεβασμό. Τολμούμε να βάζουμε όρια όταν το κρίνουμε αναγκαίο, δεν επιτρέπουμε στους άλλους να μας μειώνουν ή να μας προσβάλλουν και δεν βάζουμε συστηματικά στην άκρη τις δικές μας ανάγκες για χάρη τρίτων.

Στις ερωτικές και συντροφικές σχέσεις, η καλή αυτοεκτίμηση σημαίνει πως δεν γαντζωνόμαστε απεγνωσμένα στον Άλλον, ούτε παρερμηνεύουμε συστηματικά τις προθέσεις ή τα αισθήματά του. Δεν σημαίνει αίσθημα υπεροχής, αλλά την πεποίθηση πως αυτό που είμαστε έχει μια σταθερή αξία, ανεξαρτήτως επιτευγμάτων.

Η αποδοχή των αδυναμιών και η αυτοεκτίμηση

Ένα άτομο με καλή αυτοεκτίμηση δεν φοβάται την κριτική. Γνωρίζει τις αδύναμες πλευρές και τις ανεπάρκειές του, αποδεχόμενο πως και αυτές αποτελούν μέρος του εαυτού του. Δεν αισθάνεται πως η αξία του μειώνεται αν δεν τα καταφέρει κάπου καλά. Αποδέχεται όχι μόνο τα θετικά του στοιχεία αλλά και τα όποια «μειονεκτήματά» του, επιτρέποντας στον εαυτό του να έχει και κάποιες «κακές στιγμές», χωρίς να κατακλύζεται από αισθήματα ντροπής και ενοχής. Έχει, επίσης, ρεαλιστικές απαιτήσεις και προσδοκίες από τον εαυτό του.

Η καλή αυτοεκτίμηση αποτελεί κίνητρο για νέες προκλήσεις, δημιουργώντας ένα ρεαλιστικό αίσθημα αισιοδοξίας πως όλα μπορούν να έχουν αίσιο τέλος. Τα άτομα με καλή αυτοεκτίμηση είναι δημιουργικά, αντλούν συνήθως χαρά από αυτό με το οποίο ασχολούνται και έχουν το σεβασμό των άλλων. Αντίθετα, τα άτομα με υβριδική αυτοεκτίμηση, δηλαδή με ναρκισσιστικά στοιχεία, γίνονται —αργά ή γρήγορα— αντιπαθή στους άλλους. Δεν καταφέρνουν να χτίσουν καλές και αυθεντικές σχέσεις και δεν εμπνέουν το σεβασμό του περίγυρού τους.

Με άλλα λόγια, η ύπαρξη καλής αυτοεκτίμησης είναι σαν να έχουμε εντός μας μια εσωτερική πυξίδα που μας καθοδηγεί και την οποία εμπιστευόμαστε. Ένα άτομο που διαθέτει αυτοεκτίμηση δημιουργεί ένα αίσθημα ασφάλειας σε αυτούς με τους οποίους συνδιαλέγεται, εκπέμπει μια ευχάριστη αύρα και είναι γενναιόδωρο με τους άλλους. Θα μπορούσαμε να πούμε πως η καλή αυτοεκτίμηση λειτουργεί σαν εσωτερική άγκυρα, προσφέροντας σταθερότητα και την ικανότητα να πραγματοποιούμε τους στόχους μας.

Ένα άτομο με καλή αυτοεκτίμηση διαχειρίζεται αποτελεσματικότερα τις δυσκολίες της ζωής. Η βάση γι’ αυτό τίθεται στην παιδική ηλικία, όταν το παιδί νιώθει πως το περιβάλλον του το αποδέχεται και το αγαπά γι’ αυτό που πραγματικά είναι, χωρίς προϋποθέσεις ή υπερφίαλες επιβραβεύσεις για το τίποτα.

Τι είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι το αποτέλεσμα ενός εσωτερικού διαλόγου στον οποίο κυριαρχεί μια αυτοκριτική και επικριτική διάθεση. Σκέψεις όπως “Πάλι ρεζίλι έγινες” ή “Τίποτα δεν μπορείς να καταφέρεις” είναι συχνές, ανακυκλώνοντας μια κακή αίσθηση που μπορεί να φτάσει στα όρια της πλήρους απαξίωσης ή και της σκληρής αυτοτιμωρίας.

Όταν υπάρχουν κενά στην αυτοεκτίμηση, κυριαρχεί μια αίσθηση αυτοακύρωσης και εσωτερικής απειλής που μειώνουν την ποιότητα ζωής. Η σύγκριση με τους άλλους γίνεται ταπεινωτική, καθιστώντας το άτομο ευάλωτο στο άγχος, την ένταση και την κατάθλιψη.

Οι ρίζες της αυτοεκτίμησης είναι βαθύτερες από την εξωτερική εμφάνιση ή τα πνευματικά χαρίσματα. Υπάρχουν άνθρωποι με πολλά προσόντα που ζουν ένα εσωτερικό μαρτύριο. Καμία εξωτερική επιβεβαίωση δεν τους δίνει διαρκή χαρά, καθώς η ανάγκη τους είναι ακόρεστη.

Ο μόνος τρόπος για να αλλάξει αυτή η συνθήκη είναι να καλυφθούν —μέσα από τη δουλειά με τον εαυτό και τη βοήθεια ενός ψυχοθεραπευτή— οι «τρύπες» στη δομή του εαυτού. Στόχος είναι να τροποποιηθούν οι υποσυνείδητες αρνητικές εσωτερικές εικόνες που ακυρώνουν κάθε ικανοποίηση.

Οι συνέπειες μιας χαμηλής αυτοεκτίμησης

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους στην καθημερινότητα. Αδιαμφισβήτητα, επηρεάζει την ψυχολογία και τη συμπεριφορά του ατόμου. Συνεπώς, τα κυριότερα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν την αυτοκατηγορία και την απαισιόδοξη στάση ζωής :

• Αυτοκατηγορίες: Συνεχής απόδοση ευθυνών στον εαυτό.

• Απαισιόδοξη στάση ζωής: Κυριαρχία αρνητικών σκέψεων για το μέλλον.

• Συνεχής σύγκριση: Μόνιμη τάση σύγκρισης με τους άλλους, συνήθως με μειονεκτικό τρόπο.

• Δυσκολία στην επιβράβευση: Αδυναμία αποδοχής της εκτίμησης ή των επαίνων από τρίτους.

• Τελειοθηρία: Υπερβολικά υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό που οδηγούν σε εξάντληση.

• Άγχος αλλαγής: Έντονη ανησυχία ενόψει προκλήσεων και νέων δεδομένων.

• Φόβος απόρριψης: Μόνιμη αγωνία για το πώς μας κρίνουν οι άλλοι.

Ναρκισσιστική αντιστάθμιση

Η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμό κρύβεται στον τρόπο που το άτομο αξιολογεί τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Τα άτομα με κάποιου είδους ναρκισσιστική διαταραχή αντισταθμίζουν τη χαμηλή τους αυτοεκτίμηση με τη δημιουργία μιας εικόνας ενός μεγαλειώδους εαυτού. Παράλληλα, προβάλλουν όλες τις αρνητικές τους πλευρές σε άλλους, ώστε να νιώθουν οι ίδιοι τέλειοι.

Η οποιαδήποτε επισήμανση αρνητικών στοιχείων σε άλλους προκαλεί τον θυμό και την απαξίωσή τους. Πρόκειται για μια απεγνωσμένη προσπάθεια να ξορκίσουν τον ευάλωτο και μισητό εαυτό τους, τον οποίο δεν αντέχουν να βλέπουν. Ένας ναρκισσιστής δεν είναι συνήθως φυσικά επικίνδυνος (όπως ένας ψυχοπαθής), αλλά πνευματικά.

Η ειδοποιός διαφορά: Ένα άτομο με υψηλή αυτοεκτίμηση αξιολογεί τις διαπροσωπικές σχέσεις ως πηγή σύνδεσης. Για τον ναρκισσιστή, οι σχέσεις είναι απλά μέσα άντλησης θαυμασμού. Επίσης, η υγιής αυτοεκτίμηση αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα, ενώ ο ναρκισσισμός αναζητά πάντα την υπεροχή.

Αυτοεκτίμηση που βασίζεται σε επιδόσεις

Αυτού του είδους η αυτοεκτίμηση επηρεάζεται άμεσα από τις επιτυχίες κάποιου και από το αν αυτές αξιολογούνται θετικά από τον περίγυρο.

Αυτή η στάση οδηγεί το άτομο σε μια διαρκή, εξουθενωτική προσπάθεια να αποδεικνύει την επάρκειά του. Λόγω της δυσκολίας να θέσει όρια και να πει «όχι», το άτομο αναλαμβάνει υπερβολικές υποχρεώσεις, κάτι που οδηγεί συχνά σε εργασιακή εξουθένωση (burnout) και κατάθλιψη.

Επίλογος

Το κυνήγι μιας «ιδανικής» αυτοεκτίμησης, όπως παρουσιάζεται συχνά από τα Μ.Μ.Ε., μπορεί να οδηγήσει σε αισθήματα ανεπάρκειας. Η καλή αυτοεκτίμηση δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά το αποτέλεσμα μιας βαθιάς διεργασίας που οδηγεί στην αποδοχή του εαυτού μας γι’ αυτό που πραγματικά είναι. Σημαίνει να είμαστε φιλικοί και επιεικείς τόσο με εμάς όσο και με τους ανθρώπους που αγαπάμε.

Μια σημαντική παρατήρηση: Εάν εσύ που διαβάζεις αυτό το κείμενο αναρωτιέσαι αν είσαι ναρκισσιστής, να είσαι σίγουρος πως δεν είσαι! Ένας αυθεντικός ναρκισσιστής ποτέ δεν θα έμπαινε σε αυτή τη διαδικασία αυτοαμφισβήτησης.

Η καλλιέργεια μιας υγιούς σχέσης με τον εαυτό μας είναι ένα ταξίδι αποδοχής. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για online συνεδρίες ή συνεδρίες δια ζώσης. Κλείστε το ραντεβού σας σήμερα για να ανακαλύψουμε μαζί την αυθεντική σας αξία.

The post Αυτοεκτίμηση και ναρκισσισμός: Ποιες οι διαφορές μεταξύ τους; appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Τότε, από τα ουρλιαχτά τρόμου της αδελφής μου, που μόλις είχε μπει στο δωμάτιο όπου βρισκόμουν, συνειδητοποίησα πως το φόρεμά μου είχε γίνει μούσκεμα από το αίμα που έτρεχε από το κεφάλι και το πρόσωπό μου.

Αυτό ήταν το αποτέλεσμα ενός ακόμα ξυλοδαρμού μου από τη μητέρα μου, λίγο πριν, για ασήμαντη και πάλι αφορμή.

Κάθε φορά με χτυπούσε αλύπητα, σταματώντας μόνον όταν δεν είχε πια άλλη δύναμη για να συνεχίσει”…

Η συναισθηματική κακοποίηση πίσω από το προσωπείο

Αυτή ήταν η περιγραφή της μνήμης μιας νέας γυναίκας, που ανέκυψε εντός της στη διάρκεια μιας πολύ πρόσφατης ψυχοθεραπευτικής μας συνεδρίας.

Παρόλο που, στα τόσα χρόνια της ψυχοθεραπευτικής μου εμπειρίας, είναι πολλές οι φορές που έγινα μάρτυρας παρόμοιων αφηγήσεων, κάθε φορά νιώθω τον ίδιο κόμπο στο λαιμό.

Νιώθω μέρος της οδύνης, της ανημπόριας, της απόγνωσης και του ψυχικού πόνου που βίωσαν τα άτομα αυτά ως παιδιά, εξαιτίας του μένους της εφιαλτικής μητέρας που έτυχε να έχουν…

Δεν είναι, όμως, πάντα τόσο ωμή και στυγνή η συμπεριφορά μιας ναρκισσιστικής μητέρας απέναντι στο παιδί της.

Συχνά, το παιδί γίνεται αποδέκτης προσβολών, κριτικής και «επιθέσεων», οι οποίες πολύ δύσκολα γίνονται διακριτές ως τέτοιες. Αυτό συμβαίνει γιατί επικαλύπτονται κάτω από ένα περιτύλιγμα δήθεν έγνοιας «για το καλό» του παιδιού, καθώς και από αναφορές σε άλλους που τα κατάφεραν καλύτερα κ.τ.λ.

Όλα αυτά τού προκαλούν μόνο βαθιά τραύματα, σύγχυση και αυτοαμφισβήτηση.

Από τη μεριά της, μία ναρκισσιστική μητέρα —εξαιτίας της μεγαλειώδους εικόνας εαυτού που έχει κτίσει εντός της— θεωρεί πως η ίδια είναι αλάνθαστη και πως της αξίζει η αναγνώριση και ο θαυμασμός όλων για τις «θυσίες» που κάνει για τα παιδιά της.

Με άλλα λόγια, εδώ μιλάμε συχνά για μια ψυχική κακοποίηση, χωρίς εμφανή και ευδιάκριτα στοιχεία, στην οποία συχνά ούτε ο θύτης αλλά ούτε και το θύμα έχουν σαφή συνείδηση του δράματος στο οποίο συμμετέχουν.

Η αθέατη πλευρά της ναρκισσιστικής συμπεριφοράς

Πολλές από τις κόρες αυτές θεωρούν πως έζησαν όμορφα παιδικά χρόνια.

Όσες, όμως, αντιλαμβάνονται το τι πραγματικά συμβαίνει στη σχέση τους με τη μητέρα και γενικά στην οικογένειά τους, κουβαλούν μόνες τους αυτήν τη συνειδητοποίηση. Αυτό συμβαίνει από τη στιγμή που δεν είναι σε θέση να τα βγάλουν πέρα με την ακαμψία μιας τέτοιας μητέρας, η οποία έχει ταυτόχρονα —ανοιχτά ή σιωπηρά— τη στήριξη και την επιδοκιμασία των υπόλοιπων μελών της οικογένειας, αλλά και του άμεσου περίγυρου, που και αυτός, συνήθως, έχει αποπλανηθεί…

Η ουσία είναι, πάντως, πως οι κόρες μητέρων με ναρκισσιστική διαταραχή ζουν κάτω από τη μπότα και την απειλητική σκιά μιας τρομακτικής μητέρας-αράχνης.

Πρόκειται για μια μητέρα που τις βλέπει ως προέκτασή της, προβάλλοντας ταυτόχρονα επάνω τους οτιδήποτε μισεί στον εαυτό της και ασκώντας τες —για το λόγο αυτό— ασφυκτικό έλεγχο, χωρίς ίχνος έγνοιας ή ενσυναίσθησης.

Η ανάγκη για απόλυτο έλεγχο και επιβολή

Όπως μπορεί να αντιληφθεί κάποιος, οι συνέπειες μιας τέτοιου είδους «διαπαιδαγώγησης» —που ισοπεδώνει κάθε δυνατότητα δημιουργίας προσωπικής ταυτότητας, που συνθλίβει κάθε προσπάθεια της κόρης για αυτονομία, που γιγαντώνει την εξάρτηση και την άρνηση του αληθινού εαυτού της— είναι τραγικές έως ολέθριες…

Αυτού του είδους η μητρική φιγούρα είναι από τις πλέον τραυματικές και καταστροφικές που μπορεί να έχει ένα παιδί, και ιδίως μια κόρη…

Η ακύρωση της προσωπικότητας του παιδιού

Ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή έχει, βέβαια, μια εξεζητημένη ανάγκη για θαυμασμό και προσοχή. Η ανάγκη αυτή, όμως, εκφράζεται με πολλούς και διάφορους τρόπους, γεγονός που δυσχεραίνει την ανίχνευση της συγκεκριμένης διαταραχής.

Ορισμένα από τα άτομα αυτά θέλουν να ξεχωρίζουν με την εξωτερική τους εμφάνιση και με αντικείμενα που θεωρούνται ένδειξη κύρους, όπως συγκεκριμένες μάρκες αξεσουάρ, ειδών ένδυσης, υπόδησης, κοσμημάτων, αυτοκινήτων κ.ά., καθώς και μέσω καριέρας, σχέσεων με επώνυμα άτομα, χρημάτων κ.τ.λ.

Άλλα, πάλι, δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για αυτόν τον τρόπο προβολής —τουλάχιστον φαινομενικά— και προτιμούν να ξεχωρίζουν σε ένα ηθικό επίπεδο. Για παράδειγμα, καταλαμβάνουν μια σημαντική θέση σε κάποιο φιλανθρωπικό ίδρυμα ή σε κάποια οργάνωση βοήθειας ευάλωτων ομάδων κ.ά., και, μέσα από αυτό, νιώθουν πως υπερέχουν —ως δήθεν καλύτερα και πιο γενναιόδωρα άτομα— έναντι των άλλων.

Η ναρκισσιστική μητέρα

Θα πρέπει να επισημάνουμε πως, όταν μιλάμε για μητέρες με ναρκισσιστική διαταραχή, αυτό δεν σημαίνει πως οι μητέρες αυτές έχουν απαραίτητα μια συγκροτημένη Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας.

Μπορεί να έχουν μόνο κάποια ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας ή χαρακτήρα και να λειτουργούν, λιγότερο ή περισσότερο, ικανοποιητικά σε ένα κοινωνικό ή προσωπικό επίπεδο.

Ένα πράγμα, όμως, είναι βέβαιο: οι μητέρες αυτές είναι ανίκανες να διαπαιδαγωγήσουν παιδιά δίχως να τα τραυματίσουν, με κάποιον τρόπο, εφόρου ζωής.

Όταν μιλάμε για μητέρες με ναρκισσιστικές διαταραχές, αυτό συνεπάγεται ταυτόχρονα και μια κατεστραμμένη σχέση μητέρας-κόρης, από τη στιγμή που είναι αδύνατον για την κόρη να εξελιχθεί σε μία ασφαλή και αυτόνομη γυναίκα.

Πάντα, βαθιά μέσα της, θα επιζητά την αποδοχή και την επιβεβαίωση της μητέρας της, που ποτέ δεν εισέπραξε και ούτε πρόκειται να εισπράξει.

Η εξάρτησή της από αυτήν είναι τόσο ισχυρή που, σε συνδυασμό με τις συνεχείς ματαιώσεις που δέχεται, δημιουργούνται εντός της, σταδιακά, ολοένα και πιο έντονα αισθήματα ντροπής και αναξιότητας. Καθώς διαπιστώνει επανειλημμένα πως, ό,τι και να κάνει, δεν πρόκειται ποτέ να αγαπηθεί…

Πέραν του ότι μια μητέρα με ναρκισσιστική διαταραχή βλέπει την κόρη της ως ένα άγραφο χαρτί, επάνω στο οποίο θεωρεί πως έχει κάθε δικαίωμα να γράψει οτιδήποτε η ίδια επιθυμεί, νιώθει ταυτόχρονα και μια απειλή.

Ιδίως στο ενδεχόμενο η κόρη της να εξελιχθεί σε ένα ομορφότερο, εξυπνότερο, ικανότερο, πιο αυτόνομο κ.τ.λ. από την ίδια άτομο ή θηλυκό.

Συχνά γίνεται αναφορά σε δύο εκδοχές ναρκισσιστικών μητέρων.

Η «μητέρα που αγνοεί»

Η πρώτη είναι η αποκαλούμενη ως «μητέρα που αγνοεί», η οποία συχνότατα αδιαφορεί για τα παιδιά της, παραβλέποντας ακόμη και τις πλέον βασικές τους ανάγκες.

Σε περίπτωση που εμφανιστεί —π.χ. σε κάποια συνάντηση γονέων στο σχολείο— θα το κάνει μόνο και μόνο για να μη φανεί πως αδιαφορεί για το παιδί της.

Αμέσως μετά, στο σπίτι, μπορεί να αρχίσει να μιλά για το πόσο έξυπνο ή καλό είναι κάποιο άλλο παιδί, πόσο καλά λόγια είπαν για αυτό οι δάσκαλοί του κ.τ.λ.

Η οποιαδήποτε αναφορά στο δικό της παιδί θα είναι σύντομη και αδιάφορη, υπονοώντας πως δεν αξίζει να σταθεί κάποιος περισσότερο σε αυτό.

Αυτή η μορφή παραμέλησης έχει σοβαρές επιπτώσεις. Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για το πώς λειτουργεί μια ναρκισσιστική μητέρα και τις επιπτώσεις στην ψυχοσύνθεση του παιδιού.

Η «καταβροχθιστική μητέρα»

Η δεύτερη εκδοχή είναι η αποκαλούμενη ως «καταβροχθιστική μητέρα».

Αυτού του είδους οι μητέρες βιώνουν τις κόρες τους ως προέκταση του εαυτού τους, με τον ίδιο τρόπο που βιώνουν ένα μέλος του σώματός τους. Θέλουν να τις έχουν όσο κοντύτερά τους γίνεται, ώστε να διατηρούν την ψευδαίσθηση πως οι ίδιες και οι κόρες τους είναι ένα.

Όσον αφορά στα ίδια τα παιδιά, αυτά δεν επιτρέπεται να έχουν άλλες ανάγκες εκτός από τη μητέρα και το τι αυτή επιθυμεί.

Μια τέτοιου είδους μητέρα φαίνεται στα μάτια των άλλων ως πολύ δοτική, προστατευτική και αφοσιωμένη στα παιδιά της.

Η αλήθεια είναι, όμως, πως μία μητέρα που δεν βλέπει τα παιδιά της ως αυτόνομες υπάρξεις δεν είναι σε θέση να τα συναισθανθεί, από τη στιγμή που, για αυτήν, είναι σαν να μην έχουν τα ίδια προσωπικές ανάγκες, αλλά υπάρχουν κυρίως για να καλύπτουν αποκλειστικά και μόνο τις δικές της.

Αναγνωρίζετε αυτά τα πρότυπα στη δική σας ζωή; Η κατανόηση είναι το πρώτο βήμα. Αν νιώθετε έτοιμοι να μιλήσετε, μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο ή να ξεκινήσετε ψυχοθεραπεία online.

Ποιους ρόλους επιβάλλει η ναρκισσιστική μητέρα στην οικογένεια;

Στην ουσία, μία τέτοια μητέρα δεν ενδιαφέρεται καθόλου για το τι είδους άτομα είναι οι κόρες της. Από μόνη της αποδίδει σε αυτές συγκεκριμένες ιδιότητες. Οι ρόλοι αυτοί εξυπηρετούν τις δικές της ανάγκες και συχνά καθορίζονται πριν καν γεννηθεί το παιδί.

Έτσι, σε κάποιο παιδί μπορεί να αποδοθεί ο ρόλος του αποδιοπομπαίου τράγου. Σε ένα άλλο αποδίδεται ο ρόλος του ιδανικού ή ευνοούμενου παιδιού. Είναι αδύνατον για το παιδί να αλλάξει αυτή τη συνθήκη. Μοιραία, μπαίνει στο κρεβάτι του μητρικού του Προκρούστη. Κοινός παρονομαστής όλων των παιδιών είναι η αίσθηση πως η ναρκισσιστική μητέρα τους δεν τα βλέπει πραγματικά.

Ως αποτέλεσμα, το παιδί εξελίσσεται σε ένα άτομο χωρίς αίσθηση αυτόνομης αξίας. Αυτό συμβαίνει επειδή ο γονιός αδιαφορεί σκανδαλωδώς για τις πραγματικές του ανάγκες. Τα όνειρα και οι επιθυμίες του μένουν πάντα στο περιθώριο.

Η προβολή της ντροπής στα παιδιά

Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό μιας ναρκισσιστικής μητέρας είναι τα έντονα αισθήματα ντροπής που τη διακατέχουν και τα οποία —επειδή δεν είναι σε θέση η ίδια να αντέξει και να διαχειριστεί— τα προβάλλει συνεχώς στα οικογενειακά μέλη που ελέγχει.

Αυτό, όμως, δεν είναι παρά μια παροδική «λύση». Κανείς δεν απαλλάσσεται από τα αισθήματα ντροπής που τον διακατέχουν προβάλλοντάς τα σε άλλους.

Για τον λόγο αυτό, η ναρκισσιστική μητέρα θα πρέπει να το κάνει συνεχώς, αμαυρώνοντας συστηματικά και για πάντα τους επιλεγμένους αποδέκτες των προσωπικών αισθημάτων ντροπής της.

Ο πατέρας στη ναρκισσιστική οικογένεια

Η αποτυχία του πατέρα να προστατεύσει το παιδί

Η «φροντίδα» που παρέχει μια ναρκισσιστική μητέρα είναι άκρως τοξική για το παιδί. Επομένως, είναι φυσικό αυτό να αναζητά την προστασία του πατέρα του. Ο πατέρας, ωστόσο, συνηθέστατα δεν είναι σε θέση να του την παράσχει. Η αποτυχία του να προστατέψει το παιδί, ενώ εκείνο κινδυνεύει και ζητά συνδρομή, έχει βαθύτερα αίτια. Ουσιαστικά, σημαίνει πως οι δικές του ανάγκες προηγούνται αυτών του παιδιού.

Η όποια προστασία παράσχει αποτελεί απλώς ένα τυχαίο γεγονός. Συνεπώς, δεν πρόκειται για μια σταθερή στάση που δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας. Οι παροχές του προς το παιδί, όπως το σχολείο ή τα ρούχα, δεν αντισταθμίζουν την εκκωφαντική απουσία του. Πράγματι, στις εφιαλτικές στιγμές που βίωσε το παιδί, ο πατέρας ήταν απών. Αυτό δημιουργεί αμφιθυμικά συναισθήματα και σύγχυση κατά την ενηλικίωση. Επιπλέον, το άτομο αναρωτιέται αν ο πατέρας του το αγαπούσε πραγματικά.

Όλα αυτά περιπλέκουν τη σχέση του παιδιού μαζί του, παρά την ανάγκη του να τον αγαπά. Το γεγονός ότι δεν κατέρρευσε ολοκληρωτικά ίσως οφείλεται στην έστω και λίγη αγάπη που έλαβε. Ωστόσο, αυτή η αγάπη δεν ήταν αρκετή. Δυστυχώς, δεν μπόρεσε να αποτρέψει τα βαθιά τραύματα από τη βία της ναρκισσιστική μητέρα.

Αυτή η δυναμική συχνά περιγράφεται ως συνεξάρτηση. Για την κατανόηση των ρόλων στην οικογένεια, η Cleveland Clinic παρέχει σημαντικά στοιχεία για τη ναρκισσιστική συμπεριφορά εντός του σπιτιού.

Η συναισθηματική συνενοχή του πατέρα

Τα όποια επιχειρήματα ενός τέτοιου πατέρα, όπως «Για να μη γίνουν τα πράγματα χειρότερα», «Κάνε αυτό που σου λέει η μητέρα σου», «Κάνε πως δεν καταλαβαίνεις», ή η δικαιολόγηση και ο εξωραϊσμός των κινήτρων της μητέρας-αράχνης κ.ά., ισοδυναμούν με το μήνυμα προς το παιδί ότι οφείλει να αρνηθεί τις δικές του αδιαπραγμάτευτες συναισθηματικές ανάγκες.

Του ζητείται, ουσιαστικά, να προσπαθεί με κάθε τρόπο να επιβεβαιώνει το μεγαλείο και το αλάνθαστο της ανελέητης μητέρας του και να τροφοδοτεί αγόγγυστα τον ακόρεστο Μινώταυρο του ναρκισσισμού της, ώστε, εν τέλει, ο ίδιος ο πατέρας να έχει ήσυχο το κεφάλι του —σε βάρος της ψυχικής ισορροπίας του ίδιου του παιδιού.

Αυτό δεν είναι παρά μια βαθιά συναισθηματική προδοσία και έλλειψη συμπόνιας προς το παιδί. Αν, επιπλέον, αυτό είναι κόρη, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στη μελλοντική στάση της απέναντι στο αντίθετο φύλο.

Το ψυχολογικό προφίλ του πατέρα στη ναρκισσιστική οικογένεια

Ένας τέτοιος πατέρας —που συχνά είναι άτομο χαμηλών τόνων, ήρεμο, που δεν αρνείται την επικοινωνία και μοιάζει να διαθέτει ενσυναίσθηση— αποτελεί το ιδανικό θύμα μιας ναρκισσιστικά διαταραγμένης μητέρας.

Αυτό που είναι βέβαιο πως δεν διαθέτει είναι αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση. Για τους λόγους αυτούς, η ανοχή και η σύμπλευσή του με τη μητέρα —όσον αφορά την κακοποίηση της κόρης τους και όχι μόνο— αποτελούν το ευκολότερο μονοπάτι, από τη στιγμή που δεν μπορεί ή δεν θέλει να αναλάβει τον έλεγχο και την ευθύνη της ζωής που επέλεξε να ζήσει.

Έτσι, αναθέτει εξολοκλήρου αυτή την ευθύνη στη ναρκισσιστικά διαταραγμένη σύζυγο και μητέρα της οικογένειάς του.

Η ναρκισσιστική οικογένεια

Ένα μη ασφαλές περιβάλλον για το παιδί

Αυτού του είδους η οικογένεια δεν μπορεί, σε καμία περίπτωση, να αποτελέσει το ασφαλές καταφύγιο που χρειάζεται κάθε παιδί για να μεγαλώσει ομαλά. Πράγματι, το μόνο μέλος που νιώθει «ασφάλεια» σε αυτήν είναι η ναρκισσιστική μητέρα (ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο πατέρας). Εκείνη λειτουργεί όπως ακριβώς η αράχνη στον θανατηφόρο —για οποιονδήποτε άλλον— ιστό της, ο οποίος χτίζεται με μεθοδικότητα και ακρίβεια ώστε να εγκλωβίζονται σε αυτόν οι άλλοι, να ελέγχονται και να εξυπηρετούν στο μέγιστο βαθμό τις ανάγκες της.

Η τριγωνοποίηση και ο ανταγωνισμός μεταξύ των παιδιών

Συχνά, δημιουργείται μια ανταγωνιστική σχέση μεταξύ των παιδιών της οικογένειας, την οποία ενισχύει ακόμη περισσότερο η ναρκισσιστική μητέρα μέσω της αποκαλούμενης «τριγωνοποίησης».

Αυτό σημαίνει ότι η μητέρα φέρνει τα παιδιά της σε αντιπαράθεση μεταξύ τους, άλλοτε λέγοντας ψέματα, άλλοτε συκοφαντώντας ή υποσκάπτοντας κάποιο από αυτά, ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε φορά.

Σε κάθε περίπτωση, βασική της αρχή είναι το «διαίρει και βασίλευε». Επιπλέον, η στρατηγική αυτή δημιουργεί βαθιές ρωγμές στην αδελφική αλληλεγγύη. Μπορείτε να μελετήσετε περισσότερα για το πώς η τριγωνοποίηση στη ναρκισσιστική οικογένεια παγιδεύει τα μέλη σε δυσλειτουργικούς ρόλους.

Η ψευδαίσθηση λειτουργικότητας της ναρκισσιστικής οικογένειας

Οι οικογένειες που καθορίζονται από μια ναρκισσιστική μητέρα φαίνονται συχνά λειτουργικές προς τα έξω. Αυτό συμβαίνει γιατί κάθε μέλος ακολουθεί αυστηρά έναν προκαθορισμένο ρόλο. Παράλληλα, η συναισθηματική κακοποίηση δεν φέρει εμφανή σημάδια, εύκολα αναγνωρίσιμα από τον περίγυρο.

Πίσω από αυτό το περιτύλιγμα φαινομενικής ευτυχίας, καραδοκούν η θλίψη και ο φόβος. Υπάρχει μια έντονη αίσθηση μοναξιάς, καθώς και ένας δυσλειτουργικός πατέρας. Αυτός ο πατέρας μπορεί να είναι και ο ίδιος νάρκισσος ή να είναι απών. Συχνά λειτουργεί παθητικά ή υπερασπίζεται τυφλά τις επιλογές της μητέρας. Σε κάθε περίπτωση, είναι εκείνος που της επιτρέπει να συνεχίζει την τοξική της δράση. Αυτή η λειτουργία αποβαίνει άκρως τραυματική για τα παιδιά.

Η επιλογή συντρόφου στη ναρκισσιστική οικογένεια

Οι γυναίκες με ναρκισσιστικές διαταραχές δεν δημιουργούν ποτέ σταθερές σχέσεις με ψυχικά ισορροπημένους άνδρες που μπορούν να υπερασπίζονται τα παιδιά τους απέναντι στην ψυχική βία που οι ίδιες ασκούν.

Αν, για κάποιον λόγο, συμβεί αυτό, η σχέση διακόπτεται σύντομα είτε από τις ίδιες είτε από τους άνδρες αυτούς, οι οποίοι αποχωρούν προσπαθώντας να προστατέψουν τα παιδιά τους.

Οι ρόλοι μέσα στη ναρκισσιστική οικογένεια

Όπως προαναφέρθηκε, σε μια ναρκισσιστική οικογένεια κάθε μέλος έχει έναν συγκεκριμένο ρόλο, ο οποίος του έχει επιβληθεί από τη ναρκισσιστική μητέρα.

Οι βασικοί αυτοί ρόλοι είναι τρεις:

1. Ο ρόλος του υποστηρικτή

Μια ναρκισσιστική μητέρα χρειάζεται πάντα τη βοήθεια άλλων για να μπορεί να ελέγχει την οικογένειά της με τον τρόπο που επιθυμεί. Για τον ρόλο αυτό επιλέγονται συνήθως τα πιο αδύναμα μέλη, τα οποία συναινούν εύκολα και ανταποκρίνονται πρόθυμα σε κάθε της αίτημα, ακόμη και όταν αυτό γίνεται εις βάρος κάποιου άλλου μέλους της οικογένειας.

Ο πατέρας στον ρόλο του υποστηρικτή

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου και οι δύο γονείς έχουν ναρκισσιστική διαταραχή. Όταν, όμως, ο πατέρας αναλαμβάνει τον ρόλο του υποστηρικτή, ενθαρρύνει —άμεσα ή έμμεσα— τη σύζυγό του να επιτίθεται στα παιδιά με όποιον τρόπο εκείνη επιθυμεί.

Την κολακεύει, τη δικαιολογεί διαρκώς και την παρουσιάζει ως μια μητέρα που θυσιάζεται και κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί για τα παιδιά της, προσπαθώντας να πείσει και τα ίδια για το ίδιο αφήγημα.

Πάνω απ’ όλα, τον ενδιαφέρει η δική του ησυχία και η επιφανειακή «ηρεμία» στο σπίτι, ακόμη κι αν αυτό προϋποθέτει τον ψυχικό στραγγαλισμό των ίδιων του των παιδιών.

Η συνεξαρτητική σχέση μητέρας και υποστηρικτή

Η σχέση μεταξύ μιας ναρκισσιστικής μητέρας και του υποστηρικτή συζύγου της είναι βαθιά συνεξαρτητική.

Ορισμένοι υποστηρικτές εξιδανικεύουν ή ωραιοποιούν τη σύζυγό τους, μόνο και μόνο για να διατηρήσουν την ψευδαίσθηση ότι έκαναν τη σωστή επιλογή συντρόφου ζωής. Άλλοι συναινούν επειδή δεν αντέχουν την επιθετικότητα και την ψυχική βία που ασκεί.

Τέλος, υπάρχουν και εκείνοι που έχουν πλήρως συνθλιβεί, με αποτέλεσμα το παιδί ή τα παιδιά να μην έχουν πλέον κανέναν που να μπορεί να τα προστατέψει από την καταβροχθιστική διάθεση της μητέρας.

2. Ο αποδιοπομπαίος τράγος

Ο ρόλος αυτός αποδίδεται, συνηθέστατα, στο ψυχικά δυνατότερο παιδί της οικογένειας, το οποίο επιδεικνύει ισχυρή θέληση και επιμονή — στοιχεία απειλητικά για τη ναρκισσιστική μητέρα, η οποία έχει διακαώς ανάγκη από την υπακοή όλων, ώστε να ικανοποιούνται οι επιθυμίες της.

Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, το δυνατό παιδί πρέπει, με κάθε τρόπο, να αποδυναμωθεί στο μέγιστο δυνατό βαθμό. Έτσι, του αποδίδεται αδιακρίτως η ευθύνη για οτιδήποτε δεν είναι «όπως θα έπρεπε», κατά τη ναρκισσιστική μητέρα, μετατρεπόμενο σε μόνιμο αποδέκτη επικρίσεων και απορρίψεων, τόσο από την ίδια όσο και από τους συνακόλουθούς της.

Η δυναμική μεταξύ αποδιοπομπαίου τράγου και ευνοούμενου παιδιού

Η συστηματική στοχοποίηση του αποδιοπομπαίου τράγου προκαλεί σοβαρά προβλήματα. Παράλληλα, η προκλητική εύνοια προς το ευνοούμενο παιδί δημιουργεί ρήγμα στη σχέση μεταξύ των αδελφών. Τα αισθήματα ζήλιας και υπεροχής που αναπτύσσονται εξυπηρετούν απόλυτα τη ναρκισσιστική μητέρα. Αυτό ακριβώς επιδιώκει: να διαιρεί και να βασιλεύει.

Ο ευνοούμενος ενθαρρύνεται να ασκεί συναισθηματική βία στον αδελφό του. Με αυτόν τον τρόπο, γίνεται ο εντολοδόχος και το μακρύ χέρι της ναρκισσιστική μητέρα. Έτσι, διευκολύνεται ακόμη περισσότερο ο έλεγχος και η επιβολή των επιθυμιών της. Οι αποδιοπομπαίοι τράγοι μπορεί να είναι ένας ή περισσότεροι.

3. Ο ευνοούμενος

Το παιδί αυτό —που μπορεί να είναι είτε μέλος της οικογένειας είτε συγγενικό παιδί— απολαμβάνει απεριόριστα προνόμια και γίνεται αποδέκτης, σε υπερθετικό βαθμό, θετικών σχολίων, επιβραβεύσεων και εύνοιας από τη ναρκισσιστική μητέρα, από τη στιγμή που αποτελεί προέκταση του ιδανικού της εαυτού.

Το τίμημα της εύνοιας

Εκ πρώτης όψεως, φαίνεται πως το ευνοούμενο μέλος της ναρκισσιστικής οικογένειας είναι ο μεγάλος κερδισμένος. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν ισχύει κάτι τέτοιο.

Το ευνοούμενο παιδί δεν είναι παρά ένας όμηρος εφ’ όρου ζωής στο «χρυσό κλουβί» που του έχει διασφαλίσει η ναρκισσιστική του μητέρα, με αντάλλαγμα την παραίτησή του από κάθε μορφή προσωπικής ελευθερίας.

Η συνεχής κάλυψη κάθε επιθυμίας του το μετατρέπει, σταδιακά, σε άτομο χωρίς πρωτοβουλία, αλαζονικό και βαθιά εξαρτημένο.

Αποδιοπομπαίος τράγος και προοπτική αυτονόμησης

Αντίθετα, ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι το παιδί που έχει περισσότερες πιθανότητες να επιδιώξει, κάποια στιγμή, την αυτονομία του, να αναζητήσει την αλήθεια του και να απεγκλωβιστεί από τον ιστό ψυχικής οδύνης και αφαίμαξης στον οποίο το είχε εγκλωβίσει η ναρκισσιστική του μητέρα.

Η εικόνα προς τα έξω και η αθέατη πραγματικότητα

Τα παιδιά μιας ναρκισσιστικά λειτουργούσας οικογένειας —και κυρίως εκείνα στα οποία έχει αποδοθεί ο ρόλος του αποδιοπομπαίου τράγου— αγωνίζονται απεγνωσμένα να επιβιώσουν μέσα στη συναισθηματική παραμέληση και τη βία που βιώνουν καθημερινά.

Στα μάτια του περίγυρου, ωστόσο, συχνά θεωρείται πως μεγαλώνουν σε μια ιδανική οικογένεια.

Οι συνέπειες για την κόρη

Η πρώτη σχέση με τον κόσμο

Η μητέρα αποτελεί για το παιδί της την πρώτη του συνάντηση με τον έξω κόσμο και ένα ζωντανό παράδειγμα του τι έχει να περιμένει από την επαφή του με αυτόν, αργότερα στη ζωή.

Μια παιδική ηλικία, όμως, με μια ναρκισσιστική μητέρα μοιάζει με περίπατο σε ναρκοπέδιο. Ποτέ δεν γνωρίζεις πότε θα γίνει η επόμενη έκρηξη οργής και, όταν αυτή συμβεί, ξέρεις —ως κόρη— πως θα γίνεις αποδέκτης ψυχικής ή σωματικής κακοποίησης, απειλών και ισοπεδωτικών επικρίσεων.

Ανιχνεύετε αυτά τα μοτίβα στο παρελθόν σας; Η συνειδητοποίηση είναι η αρχή της απελευθέρωσης. Η εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να διαχειριστείτε το τραύμα και να βρείτε την ισορροπία σας.

Ο φόβος της αγάπης στην ενήλικη ζωή

Η ίδια σου η μητέρα δεν σου έδωσε αγάπη χωρίς προαπαιτούμενα. Αντίθετα, η «αγάπη» της είχε βαρύ αντίτιμο και προϋπέθετε να είσαι όπως εκείνη σε ήθελε. Ως ενήλικας, λοιπόν, μπορεί να τρέμεις ακόμη και στην ιδέα να αγαπήσεις έναν άνθρωπο. Ακόμη και μια φιλική σχέση ή μια ανθρώπινη εγγύτητα βιώνεται συχνά ως απειλή. Αυτό συμβαίνει ακόμη κι όταν το άλλο πρόσωπο αξίζει πραγματικά την εμπιστοσύνη σου.

1. Δεν νιώθει πως ανήκει κάπου

Ένα παιδί που ζει συνεχώς μέσα στην αμφισβήτηση, την κριτική και την απόρριψη νιώθει πως δεν ανήκει πουθενά.

Όταν βιώνεις με σκληρό τρόπο πως δεν έχεις θέση στην οικογένειά σου, η οδύνη είναι μεγάλη. Πράγματι, το γεγονός ότι δεν αγαπήθηκες γι’ αυτό που είσαι, σε κάνει να αναρωτιέσαι. Συνεπώς, αναζητάς αν υπάρχει κάπου ένα ασφαλές καταφύγιο για σένα.

Η αναζήτηση αγάπης συχνά εμπεριέχει μεγάλο πόνο και βαρύ αντίτιμο, χωρίς ποτέ να εισπράττεται. Επομένως, σταδιακά παύεις να πιστεύεις πως μπορείς να τη βρεις. Αυτό το γεγονός προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη απόγνωση. Επιπλέον, εντείνει το αίσθημα της μοναξιάς που κουβαλάς από τη ναρκισσιστική μητέρα σου.

2. Απόκρυψη συναισθημάτων

Μία ναρκισσιστική μητέρα μαθαίνει στα παιδιά της να μην εκφράζουν συναισθήματα. Κατά την ίδια, η έκφραση αυτή αποτελεί ένδειξη αδυναμίας και ευαλωτότητας. Συνεπώς, η κόρη μιας τόσο ελεγκτικής μητέρας δεν αναπτύσσει τη συναισθηματική της νοημοσύνη. Αδυνατεί έτσι να συναισθανθεί επαρκώς τους άλλους ή να μοιραστεί όσα νιώθει. Η ικανότητα αυτή, όμως, είναι απαραίτητη για τη δημιουργία στενών και ουσιαστικών σχέσεων.

3. Μη αναγνώριση προσωπικών αναγκών και επιθυμιών

Η ναρκισσιστική μητέρα έχει την ανάγκη να είναι πάντα το επίκεντρο της προσοχής. Αυτή η επιθυμία την οδηγεί στο να ελέγχει και να χειρίζεται τους άλλους. Ωστόσο, αυτό συμβαίνει πάντα σε βάρος των προσωπικών αναγκών των υπολοίπων. Κάθε δική της ανάγκη αποκτά απόλυτη προτεραιότητα, ακόμη κι αν πρόκειται για τα ίδια της τα παιδιά.

Ένα τέτοιο παιδί μαθαίνει από πολύ νωρίς μια σκληρή πραγματικότητα. Οφείλει να υπηρετεί τη μητέρα του και να ικανοποιεί κάθε της θέλω. Έτσι, δεν νιώθει ως άτομο με δικές του επιθυμίες. Αντιθέτως, αισθάνεται ως προέκταση του εαυτού της μητέρας του. Εισπράττει επιβράβευση μόνο όταν λειτουργεί ως τέτοιο εργαλείο. Μαθαίνει, λοιπόν, πως η αποδοχή έρχεται μόνο αν δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες των άλλων και όχι στις δικές του.

4. Μαθαίνει πως η αγάπη έχει πάντα κάποιο αντίτιμο

Η κόρη μιας ναρκισσιστικής μητέρας μαθαίνει από νωρίς πως η αγάπη είναι εξαγοράσιμη.

Δεν αγαπιέται για αυτό που είναι, αλλά για όλα όσα κάνει. Κάθε φορά που απογοητεύει τη μητέρα της, εκείνη αποσύρει την αγάπη της.

Ως ενήλικη, δεν γνωρίζει τι σημαίνει υγιής σχέση αγάπης με ισοτιμία και αμοιβαιότητα ή πώς αυτή δημιουργείται.

Ένα πιθανό ζοφερό σενάριο είναι να θεωρεί πως η βία αποτελεί το αναγκαίο αντίτιμο που πρέπει να πληρώνει για να εισπράττει αγάπη.

5. Μαθαίνει πως η αγάπη σε καθιστά ευάλωτο και έρμαιο άλλων

Επειδή από μικρό παιδί βιώνει συναισθηματική μοναξιά, η κόρη μαθαίνει πως η αγάπη την καθιστά ευάλωτη. Πράγματι, ως ενήλικας, μπορεί να προτιμά τη μοναξιά. Ωστόσο, αυτή η μοναξιά, αν και οικεία, παραμένει επώδυνη.

6. Διαστρεβλωμένη αντίληψη περί αγάπης

Οι κόρες μητέρων με ναρκισσιστική διαταραχή αντιλαμβάνονται πως η εικόνα τους για την αγάπη είναι παραμορφωμένη. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας των εμπειριών από την παιδική τους ηλικία. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουν τη μορφή που έχει η αληθινή και ανυστερόβουλη αγάπη. Παρά τον ψυχικό πόνο και την απόρριψη, συνεχίζουν να υπηρετούν τους άλλους. Επιπλέον, αυτή η στάση συνεχίζεται και στις μελλοντικές τους σχέσεις, χωρίς να ζητούν τίποτα για τον εαυτό τους.

Το συναισθηματικό τους κενό καλύπτεται συχνά με ακατάλληλες ή τοξικές σχέσεις. Πράγματι, όλοι έχουμε την τάση να επιλέγουμε συντρόφους με οικεία μοτίβα σχέσης. Ένας επιπλέον τραγικός λόγος επανάληψης αυτού του σεναρίου είναι η έλλειψη συνειδητοποίησης.Πολλές κόρες αρνούνται να αποδεχτούν μια σκληρή πραγματικότητα. Η ναρκισσιστική μητέρα τους δεν μπόρεσε ποτέ να τις αγαπήσει για αυτό που πραγματικά είναι.

Έτσι, συνεχίζουν να ελπίζουν πως η επόμενη ευκαιρία ίσως έχει διαφορετική έκβαση, δημιουργώντας μη ρεαλιστικές προσδοκίες και επαναλαμβανόμενες ματαιώσεις.

7. Χαμηλή αυτοεκτίμηση

Η αγνόηση βασικών αναγκών του παιδιού δημιουργεί μια βαθιά αίσθηση προσωπικής ανεπάρκειας. Επιπλέον, οι υπερβολικές απαιτήσεις της μητέρας εντείνουν αυτό το συναίσθημα. Συνεπώς, στην ενήλικη ζωή, αυτό μεταφράζεται σε απεγνωσμένη αναζήτηση αποδοχής.

8. Απόκρυψη και υπονόμευση του αληθινού εαυτού

Στην προσπάθειά της να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της μητέρας της, η κόρη αναγκάζεται να αρνηθεί σημαντικές πλευρές του αληθινού της εαυτού.

Μαθαίνει από νωρίς πως δεν είναι αρκετή και πως πρέπει να κρύβει τον εαυτό της, για τον οποίο νιώθει ντροπή.

Σταδιακά, αποκτά μια θολή εικόνα για το ποια είναι, τι χρειάζεται και τι ζωή θα ήθελε να ζήσει.

Η συστηματική απόρριψη και οι συνεχείς ματαιώσεις οδηγούν την κόρη να προσδοκά πάντα το χειρότερο. Καταλήγει έτσι να υπονομεύει οτιδήποτε καλό, λειτουργώντας μέσα από μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

9. Τελειομανία

Συχνά, οι κόρες μητέρων με ναρκισσιστική διαταραχή διακατέχονται από έντονη τελειομανία.

Από τον τρόπο που γράφουν έως την εξωτερική τους εμφάνιση και το σώμα τους —όπου παρατηρούνται συχνά διαταραχές πρόσληψης τροφής— επιδιώκουν την τελειότητα, σε μια υποσυνείδητη προσπάθεια αποφυγής της κριτικής.

Επίλογος

Η ζωή ως κόρη με ναρκισσιστική μητέρα σημαίνει την ύπαρξη ανεξίτηλων ψυχικών τραυμάτων. Αυτά δημιουργούν μια ασαφή αίσθηση προσωπικής ταυτότητας και έναν τεράστιο όγκο θαμμένων συναισθημάτων. Πράγματι, το ενδεχόμενο να αναδυθούν αυτά στην επιφάνεια προκαλεί τρόμο. Ο συνεχής αγώνας αποφυγής ενός τέτοιου ψυχικού σεναρίου είναι εξαντλητικός. Επιπλέον, η ντροπή και ο φόβος της συνεξάρτησης καθιστούν την αποκατάσταση δύσκολη.

Ωστόσο, πρόκειται για μια υπόθεση που απαιτεί πολύ θάρρος και κουράγιο.

Η απαλλαγή από τον εφιάλτη αυτόν είναι εφικτή, αρκεί να βρει κάποιος τη σωστή βοήθεια. Χρειάζεται ένας θεραπευτής με την απαραίτητη εμπειρία, ώστε να συμπορευθεί μαζί του στους σκοτεινούς δαιδάλους του εσωτερικού του τοπίου. Στόχος είναι να αντικατασταθεί σταδιακά η επικριτική μητρική φωνή με την αληθινά προσωπική. Επομένως, αυτό οδηγεί στον αυτοσεβασμό και στην επιθυμία για δημιουργική εξέλιξη χωρίς φόβο και προαπαιτούμενα.

Η επούλωση από μια ναρκισσιστική μητέρα είναι μια διαδρομή αυτογνωσίας.Η αναγνώριση του τραύματος είναι το πρώτο βήμα και η εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία μπορεί να σας προσφέρει τα εργαλεία για μια ουσιαστική εσωτερική αλλαγή.  Αν αναζητάτε υποστήριξη, μπορείτε να κλείσετε το δικό σας ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή δια ζώσης μέσω της φόρμας επικοινωνίας.

The post Ναρκισσιστική μητέρα: Οι επιπτώσεις στην ψυχολογία της κόρης appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Πολύ συχνά διαβάζουμε ή ακούμε πως ένα άτομο με σαφή ναρκισσιστική διαταραχή είναι ερωτευμένο με τον εαυτό του. Αυτό, όμως, κάθε άλλο παρά ακριβές είναι. Στην πραγματικότητα, ο συλλογικός ναρκισσισμός και ο ατομικός ναρκισσισμός πηγάζουν από την ίδια εσωτερική ανασφάλεια. Δεν αγαπά τον αληθινό του εαυτό. Κάθε στοιχείο που τείνει να του θυμίσει την όποια ανεπάρκεια ή τη χαμηλή του αυτοεκτίμηση πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα. Πρέπει με κάθε τρόπο να προβληθεί σε άλλους, να φιμωθεί, να ακυρωθεί πάση θυσία ή ακόμα και να αφανισθεί. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην περίπτωση του συλλογικού ναρκισσισμού.

Ο ναρκισσισμός είναι ένας τρόπος συμπεριφοράς και μια στάση απέναντι στον εαυτό και τους άλλους. Παραδοσιακά, έχουμε συνηθίσει να τον εξετάζουμε κυρίως σε ατομικό επίπεδο. Παρατηρείται, όμως, και σε συλλογικό επίπεδο, προσλαμβάνοντας ολοένα και περισσότερο τη μορφή μιας ύπουλης επιδημίας. Αυτή η επιδημία εξαπλώνεται αργά αλλά σταθερά, επιφέροντας σοβαρότατες συνέπειες.

Η φύση της ναρκισσιστικής διαταραχής και η επέκτασή της στο σύνολο

Ο ναρκισσισμός συνδέεται άμεσα με μια μεγαλειώδη και υπερδιογκωμένη εικόνα εαυτού. Ένα άτομο με κάποιας μορφής ναρκισσιστική διαταραχή:

• Πριμοδοτεί την αυτάρκεια.

• Έχει πολύ μειωμένη ικανότητα συναισθαντικότητας (συμπόνιας) για τους άλλους.

• Πιστεύει πως είναι κάτι ωραιότερο, εξυπνότερο και σημαντικότερο από τους υπόλοιπους.

• Θεωρεί πως πρέπει να τυγχάνει μιας ιδιαίτερης μεταχείρισης.

Με τρόπο ανάλογο, η πεποίθηση πως η ομάδα στην οποία ανήκει κάποιος υπερέχει έναντι όλων των υπολοίπων αποτελεί φαινόμενο πολύ γνωστό ιστορικά. Αυτή η ομάδα μπορεί να είναι:

• Κοινωνική, επαγγελματική ή επιστημονική.

• Ποδοσφαιρική, φυλετική ή εθνική.

• Πολιτική οργάνωση ή ιδεολογία.

Οι σταυροφορίες και ο στυγνός σφαγιασμός δεκάδων εκατομμυρίων αυτοχθόνων στην Αμερική από εποίκους διψασμένους για γη και χρυσάφι αποτελούν τραγικά παραδείγματα. Το ίδιο ισχύει για τις συνέπειες της αποικιοκρατίας, με τον αφανισμό εκατομμυρίων ανθρώπων ή την πώλησή τους σε σκλαβοπάζαρα. Αυτές οι εκδοχές συλλογικού ναρκισσισμού είχαν ολέθριες συνέπειες. Το πιο πρόσφατο και χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της Ναζιστικής Γερμανίας, που οδήγησε σε δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς και απίστευτες καταστροφές.

Ορισμός του συλλογικού ναρκισσισμού και πώς εκφράζεται

Ο συλλογικός ναρκισσισμός ορίζεται ως η ιδιαίτερη συναισθηματική επένδυση σε μια μη ρεαλιστική πεποίθηση. Αυτή η πεποίθηση εκπορεύεται από την εξεζητημένη αίσθηση μεγαλείου μιας συγκεκριμένης ομάδας.

Ενώ ο κλασικός ορισμός του ναρκισσισμού εστιάζεται στο άτομο, ο συλλογικός ναρκισσισμός επικεντρώνεται στην ομάδα, θεωρώντας την ως μια ενιαία ναρκισσιστική οντότητα. Συνδέεται συχνά με τον εθνικισμό, με μια σημαντική διαφορά:

• Ο εθνικισμός σχετίζεται κυρίως με τον ναρκισσισμό σε εθνικό και πολιτισμικό επίπεδο.

• Ο συλλογικός ναρκισσισμός αφορά κάθε είδους ομάδα (επαγγελματική, ιδεολογική, αθλητική κ.ά.).

Ο συλλογικός ναρκισσισμός μπορεί να εκφράζεται είτε μέσω ενός ατόμου που λειτουργεί για λογαριασμό μιας ομάδας, είτε μέσω της ομάδας ως σύνολο. Απαιτεί, όπως ακριβώς και ο ατομικός ναρκισσισμός, συνεχή εξωτερική επιβεβαίωση και ανατροφοδότηση.

Η σχέση ανάμεσα σε ατομικό και συλλογικό ναρκισσισμό

Υπάρχουν πολλές διασυνδέσεις ανάμεσα στο συλλογικό και τον ατομικό ναρκισσισμό. Θα πρέπει να τονιστεί, όμως, πως δεν υπάρχει μία και μοναδική σχέση ανάμεσα σε ομάδες και άτομα που να είναι καθοριστική.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο συλλογικός ναρκισσισμός είναι η εξιδανίκευση της ομάδας από ένα μέλος της. Σε άλλες, η εξιδανίκευση είναι αποτέλεσμα μιας ευρύτερης συλλογικής στάσης. Παράδειγμα αποτελεί ο τρόπος που βιώνεται η εθνική ταυτότητα. Κάποιος μπορεί να νιώθει υπερβολική αγάπη για το έθνος, τη σημαία ή το πολιτικό σύστημα ως αποτέλεσμα μιας συλλογικής ναρκισσιστικής οπτικής.

Όλοι μας ανήκουμε σε ένα έθνος, ένα φύλο ή ένα θρήσκευμα. Αυτό είναι φυσιολογικό. Τα θετικά αισθήματα για την πατρίδα, την ιδεολογία ή τη θρησκεία δεν είναι απαραίτητα αποτέλεσμα συλλογικού ναρκισσισμού. Ο συλλογικός ναρκισσισμός δεν είναι η μόνη αιτία μιας ομαδικής ταύτισης.

Η σημασία του βαθμού και της έντασης

Ρόλο παίζει ο βαθμός, η ένταση και η απολυτότητα αυτών των εκδηλώσεων. Δεν είναι το ίδιο:

1. Να κρεμάσει κάποιος τη σημαία στο μπαλκόνι του ή να παρακολουθήσει μια παρέλαση.

2. Να ενταχθεί σε ένα τάγμα εφόδου και μίσους ενός νεοφασιστικού μορφώματος.

Στη δεύτερη περίπτωση, το άτομο επιτίθεται με βιαιότητα σε άλλους επειδή έχουν διαφορετική ιδεολογία, χρώμα, θρησκεία ή εθνότητα. Εδώ, η ομαδική ταυτότητα μετατρέπεται σε εργαλείο επιθετικότητας και ακύρωσης του “άλλου“.

Η βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μας μέσω της διαδικασίας που προσφέρει η ψυχοθεραπεία είναι η μόνη ασπίδα απέναντι στην ανάγκη μας για συλλογική υπεροχή. 

Η διαφορά ανάμεσα στην εθνική ή ομαδική υπερηφάνεια και τον συλλογικό ναρκισσισμό είναι ουσιαστική. Τα μέλη μιας ομάδας που λειτουργεί ναρκισσιστικά δεν νιώθουν απλά υπερήφανα. Έχουν την επιτακτική ανάγκη να επιδείξουν και να αποδείξουν την υπεροχή τους έναντι των άλλων.

Όταν η ενασχόληση με την ομάδα φτάνει σε υπερθετικό βαθμό, αυτό σημαίνει πως το άτομο έχει υπερταυτιστεί μαζί της. Έχει εσωτερικοποιήσει πλήρως τους ρητούς και μη κανόνες, καθώς και τις αρχές της. Δεν είναι τυχαίο πως τα μέλη τέτοιων ομάδων —όπως νεοναζιστικά μορφώματα, τζιχαντιστές ή νεολαίες φασιστικών οργανώσεων— παρουσιάζουν συχνά μια απόλυτη ομοιομορφία, ακόμη και στην ένδυση.

Εάν μια ομάδα έχει ως αξία την ανωτερότητα, κάθε μέλος που την ασπάζεται θα συμπεριφέρεται ναρκισσιστικά. Θα νιώθει υπεροχή και θα διεκδικεί ξεχωριστά δικαιώματα ή δικαιοδοσίες. Αυτού του είδους η εξεζητημένη ομοιομορφία —εσωτερική ή εξωτερική— πρέπει να αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό και κριτική σκέψη. Κάθε υπερταύτιση υποκρύπτει μια βαθιά προβληματική ή έναν επικίνδυνο ολοκληρωτισμό.

Η δυναμική ατομικού και συλλογικού ναρκισσισμού

Συχνά παρατηρούνται δύο τάσεις:

1. Το άτομο προβάλλει τον εξιδανικευμένο εαυτό του στην ομάδα.

2. Ο ατομικός ναρκισσισμός τρέφεται από τη συμμετοχή σε μια ομάδα με κύρος και δύναμη.

Στη δεύτερη περίπτωση, το άτομο χρησιμοποιεί την ομάδα εργαλειακά για να βελτιώσει την προσωπική του εικόνα. Αν όμως θεωρήσει πως η εικόνα του δεν ενισχύεται στον προσδοκώμενο βαθμό, μπορεί να αρχίσει να αποστασιοποιείται.

Αντίθετα, άτομα που έχουν ήδη μια ναρκισσιστική προβληματική βλέπουν την ομάδα ως προέκταση του εαυτού τους. Την υπερασπίζονται με πολύ μεγαλύτερο πάθος και φανατισμό για να διατηρήσουν την αίσθηση μεγαλείου τους.

Ταυτόχρονα, άτομα με ναρκισσιστικά ελλείμματα και χαμηλή αυτοεκτίμηση αναζητούν σε τέτοιες ομάδες ένα «ασφαλές καταφύγιο». Η ομάδα λειτουργεί ως η ισχυρή οικογένεια ή ο γονιός που παρέχει προστασία και κύρος, καλύπτοντας την εσωτερική αίσθηση κενού. Αυτός είναι ο λόγος που τέτοιες ομάδες διαθέτουν πάντα έναν ισχυρό αρχηγό, του οποίου οι οδηγίες ακολουθούνται χωρίς αμφισβήτηση.

Συνοψίζοντας, ο συλλογικός ναρκισσισμός ανθεί εκεί όπου τα άτομα μοιράζονται ένα κοινό σημείο αναφοράς: μια κακή εικόνα εαυτού και την ανάγκη για εξωτερική επιβεβαίωση.

Συλλογικός ναρκισσισμός και επιθετικότητα

Η επιθετικότητα είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο. Αφορά οποιαδήποτε συμπεριφορά κατευθύνεται συνειδητά προς κάποιον άλλον με σκοπό να τον βλάψει ή να τον πλήξει, λιγότερο ή περισσότερο.

Τα μέλη μιας ομάδας που λειτουργεί με συλλογικά ναρκισσιστικό τρόπο —ασχέτως της ιδεολογίας ή του κοινού σκοπού που τα ενώνει— έχουν μια ακλόνητη πεποίθηση: πως η ομάδα τους είναι όχι μόνο ξεχωριστή, αλλά και καλύτερη από οποιαδήποτε άλλη.

Όπως και σε κάθε μορφή ναρκισσιστικής ευαλωτότητας, οι ισορροπίες εδώ είναι εξαιρετικά εύθραυστες. Ακόμη και η παραμικρότερη αμφισβήτηση της μοναδικότητας ή της υπεροχής της ομάδας βιώνεται ως μέγιστη απειλή. Αυτό πυροδοτεί τέτοια οργή, ώστε να χρησιμοποιείται κάθε δυνατή μορφή βίας, προκειμένου να εξαλειφθεί η πηγή της αμφισβήτησης.

Ανάλογοι μηχανισμοί ενεργοποιούνται και σε ομάδες οπαδών που αλληλοσυγκρούονται με δολοφονικές διαθέσεις. Μην αντέχοντας την ήττα, τη βιώνουν ως αμφισβήτηση της υπεροχής που έχουν ανάγκη να αισθάνονται.

Επιπλέον, οι ομάδες που λειτουργούν συλλογικά ναρκισσιστικά γοητεύονται από:

• Θεωρίες και σενάρια συνωμοσίας που αφορούν ταυτοποιημένους αντιπάλους.

• Την εύρεση —ή ακόμη και την εφεύρεση— ενός κοινού εχθρού, που συσπειρώνει την ομάδα και ενισχύει τους δεσμούς μεταξύ των μελών της.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αντεκδίκηση και τα αντίποινα δεν θεωρούνται υπερβολικές πράξεις, αλλά αναφαίρετο δικαίωμα υπεράσπισης του εαυτού. Γενικώς, ο συλλογικός ναρκισσισμός εκφράζεται εντονότερα σε ομάδες «αυτόνομες» και ομοιογενείς, όπως οι εθνικιστικές ή οι θρησκευτικές.

Επίλογος

Μία ομάδα που λειτουργεί με τρόπο υγιή σε καμία περίπτωση δεν νιώθει την ανάγκη να βιαιοπραγήσει, να χειραγωγήσει ή να καταπιέσει άλλους που είναι «διαφορετικοί».

Ο συλλογικός ναρκισσισμός αποτελεί τη μαγιά:

• Του φασισμού και του ολοκληρωτισμού.

• Της βίας και της μισαλλοδοξίας.

Οποιαδήποτε προσπάθεια εξήγησης της βίας που διαχωρίζει το άτομο από το κοινωνικό του πλαίσιο, ή το θύμα από τον θύτη, συρρικνώνει τη δυνατότητα κατανόησης του φαινομένου. Οι πράξεις των ατόμων δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν αν διαχωριστούν από την κοινωνία μέσα στην οποία αυτά ζουν και δρουν. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση που θύτης και θύμα αξιολογούνται διαφορετικά ως άτομα.

Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησής μας μακριά από ομαδικές προκαταλήψεις μπορεί να επιτευχθεί είτε μέσω της online ψυχοθεραπείας, είτε με δια ζώσης συνεδρίες. Ανακαλύψτε ξανά την προσωπική σας φωνή και κριτική σκέψη σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο.

The post Συλλογικός Ναρκισσισμός: Τι είναι και πώς επηρεάζει την κοινωνία appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Ζούμε στην εποχή του εγωκεντρισμού και της εγωπάθειας. Πράγματι, αυτή είναι μια ευρέως διαδεδομένη άποψη που ενισχύεται και από διάφορες έρευνες ανά τον κόσμο που δείχνουν πως ο αριθμός των ατόμων που λειτουργούν με τρόπο ναρκισσιστικό έχει αυξηθεί σημαντικά —περίπου κατά 30%— τις τελευταίες δύο δεκαετίες τουλάχιστον.

Είναι γεγονός πως εύκολα αποκαλούμε κάποιον «νάρκισσο», όταν, για παράδειγμα, δείχνει να ασχολείται λίγο παραπάνω με την εμφάνισή του ή μοιάζει να θέλει να προβάλλεται. Πόσο σωστό είναι, όμως, αυτό και πόσο μπαίνουμε στη διαδικασία να αναρωτηθούμε αν κάτι ανάλογο ισχύει, ενδεχομένως, και για εμάς τους ίδιους;

Μήπως η πεποίθηση που έχουμε αναπτύξει πως η κοινωνία μας βρίθει ναρκίσσων και πως και η ίδια λειτουργεί με τρόπο ναρκισσιστικό βοηθά στο να αποποιηθούμε κάθε είδους προσωπική μας ευθύνη για οτιδήποτε δεν λειτουργεί σωστά; Όταν τόσο συχνά και εύκολα ο ναρκισσισμός χρησιμοποιείται ως μοντέλο εξήγησης για οτιδήποτε δεν μας αρέσει στους άλλους, δεν αποτελεί και αυτό, με τη σειρά του, έναν άκρως ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας και θεώρησης των πραγμάτων;

Μια αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια: Το «Χάσμα Γενεών»

Αποτελεί αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια πως η εκάστοτε γενιά/νεολαία, ασχέτως χρονικής περιόδου, θεωρούνταν πάντα από την προηγούμενή της ως εγωκεντρική, ανεπαρκής και με «λάθος» στόχους και όνειρα…

Δεν έχει υπάρξει γενιά που να μην έχει κρίνει, κατακρίνει, αποδοκιμάσει και χαρακτηρίσει την επόμενή της ως εγωκεντρική, ναρκισσιστική, ανεπαρκή, αδιάφορη και απορριπτική απέναντι σε παλιές βασικές αξίες και στόχους. Αυτό είναι, συνοπτικά, το αποκαλούμενο «χάσμα γενεών».

Αυτό, από μια άποψη, είναι κατανοητό:

• Δεν είναι καθόλου εύκολο να αποδεχθεί κάποιος την αμφισβήτηση των βασικών του αξιών.

• Είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσει κανείς πως όλα όσα πίστευε, και βάσει των οποίων έχτισε τη ζωή του, απορρίπτονται ή υποτιμώνται από τη νέα γενιά.

• Η επαναστατικότητα και οι πολιτισμικές αξίες μιας εποχής αντικαθίστανται από μπιτάκια, ορθάδικα, ταττού και σκουλαρίκια, για να μιλήσουμε για τη σημερινή γενιά.

Από τους «Τεντιμπόηδες» στον Σωκράτη και τον Φρόυντ

Η δική μου γενιά αποκαλούνταν συχνά-πυκνά, με μια γενναία δόση απαξίωσης, από τους παλαιότερους ως «γιεγιέδες» ή «τεντιμπόηδες» (πολλές φορές νέοι, με «απρεπή» για τους πολλούς εμφάνιση, διασύρονταν δημόσια) γιατί ακούγαμε Beatles, Rolling Stones και άλλα γνωστά ροκ συγκροτήματα και γιατί αφήναμε μακριά μαλλιά και φαβορίτες…

Πάντα, όμως, το ίδιο συνέβαινε, ανεξαρτήτως εποχής:

1. Σωκράτης: Πριν από 2.500 χρόνια, φέρεται να είπε πως «η νεολαία μιλά, ενώ θα έπρεπε να εργάζεται» και «κοκορεύεται για τα καλέσματα που έχει».

2. S. Freud: Θεωρούσε τις γυναίκες που δεν συγκινούνταν από την προσέγγιση των ανδρών ως συναισθηματικά φτωχούς νάρκισσους. Εάν αυτό εκφραστεί με διαπροσωπικούς όρους, θα είναι σαν να λέμε: «Αφού δεν ανταποκρίνεται στο ενδιαφέρον που της δείχνω, θα πρέπει να είναι ψυχικά διαταραγμένο άτομο»!

Αναρωτιέστε αν η συμπεριφορά κάποιου δικού σας ανθρώπου ξεπερνά τα όρια του εγωκεντρισμού; Μπορείτε να βρείτε υποστήριξη κλείνοντας ένα online ραντεβού για να συζητήσουμε όσα σας απασχολούν.

Παθολογικός ή αναγκαστικός ναρκισσισμός;

Προσωπικά συντάσσομαι με την άποψη που θεωρεί πως οι βασικές δομές του ανθρώπινου ψυχισμού δεν έχουν αλλάξει διαχρονικά και πως τα ποσοστά του παθολογικού ναρκισσισμού, ως κλινική διάγνωση, δεν φαίνεται να έχουν αυξηθεί ιδιαίτερα, σε σύγκριση με το παρελθόν.

Αυτό που σίγουρα έχει αλλάξει είναι ο τρόπος που εκδηλώνει πλέον αυτός ο ψυχισμός τις διάφορες ανάγκες του. Για παράδειγμα, οι δυνατότητες που έχει κάποιος σήμερα να βελτιώσει και να προβάλει την εικόνα του προς τα έξω είναι απείρως περισσότερες. Σήμερα μπορεί κανείς να «αγοράσει» και να «πουλήσει» μια βελτιωμένη ταυτότητα μέσω:

• Εξελιγμένης τεχνολογίας καλλυντικών.

• Χειρουργικών αισθητικών επεμβάσεων.

• Ειδικής ένδυσης και αξεσουάρ.

• Στοχευμένης προβολής στο διαδίκτυο.

Οι ναρκισσιστικές άμυνες στη σύγχρονη κοινωνία

Κάθε εποχή παρέχει στους ανθρώπους διαφορετικές δυνατότητες και τρόπους διαχείρισης του άγχους τους. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, οι ναρκισσιστικές άμυνες έχουν ενισχυθεί σημαντικά.

Το αξίωμα της «ελεύθερης επιλογής» έχει αυξήσει το βάρος της προσωπικής ευθύνης σε βαθμό που γίνεται δυσβάστακτο. Συνεπώς,, η συστηματική επίρριψη ευθυνών στους άλλους —μια συνήθης ναρκισσιστική άμυνα— φαντάζει πλέον ως αναγκαία, καθώς μειώνει ευκαιριακά το εσωτερικό βάρος.

Διαφορά μεταξύ άμυνας και Ναρκισσιστικής Διαταραχής (Ν.Δ.Π.)

Η χρησιμοποίηση ναρκισσιστικών στρατηγικών (όπως η αυτοπροβολή) για ψυχική προστασία δεν σημαίνει απαραίτητα πως ένα άτομο πάσχει από Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (Ν.Δ.Π.).

Όλοι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ανάλογους τρόπους προστασίας της αυτοεικόνας τους όταν νιώθουν ότι απειλείται. Η ειδοποιός διαφορά με τη διαταραχή έγκειται στην:

1. Συχνότητα: Η χρήση των αμυνών είναι διαρκής.

2. Ένταση: Οι αντιδράσεις είναι δυσανάλογα ισχυρές.

3. Διάρκεια: Η συμπεριφορά είναι παγιωμένη και συστηματική.

Ο ναρκισσισμός ως ένστικτο επιβίωσης

Συχνά διατυπώνεται η άποψη πως η σημερινή γενιά δίνει υπερβολική έμφαση στην εμφάνιση και τις νέες τεχνολογίες. Μα, στην κοινωνία που ζούμε, αυτό αποτελεί συχνά έκφραση του ενστίκτου επιβίωσης.

Ο μέσος νέος, για να επιβιώσει επαγγελματικά και κοινωνικά, καλείται να υπερτονίζει τις θετικές του πλευρές (ή ακόμα και να τις εφευρίσκει). Επομένως,οποιος δεν ακολουθεί αυτό το μοντέλο, συχνά συναντά σοβαρά εμπόδια. Αυτό δεν σημαίνει πως καθαγιάζουμε αυτόν τον τρόπο λειτουργίας, αλλά προσπαθούμε να τον αιτιολογήσουμε κλινικά και κοινωνιολογικά.

Μπορείτε να περιηγηθείτε στην αρχική σελίδα www.i-psyxologos.gr για περισσότερα άρθρα σχετικά με την ψυχική υγεία.

Διάφοροι τρόποι ναρκισσιστικής διαφυγής

Στην εποχή που ζούμε, παρατηρούμε μια έντονη προσήλωση στην εξωτερική εμφάνιση και στο «τέλειο σώμα» —με ταυτόχρονη απαξία για το φυσικό σώμα. Η τάση αυτή εκδηλώνεται με:

• Σεξουαλικοποίηση: Αντί για την πηγαία έκφραση της σεξουαλικότητας.

• Επιθυμία αναγνωρισιμότητας: Μια διακαής ανάγκη για δημόσια προβολή χωρίς την ύπαρξη αντικειμενικών προσόντων.

• Αποφυγή ενηλικίωσης: Μια άρνηση ανάληψης ευθυνών πέραν του εαυτού, με αποτέλεσμα τη μετάθεση του γάμου και της τεκνοποίησης σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Ταυτόχρονα, αξίες όπως η αλληλεγγύη, η αμοιβαιότητα, η συναισθηματική πίστη και η αξιοκρατία δυσκολεύονται να ανθίσουν. Ο σεβασμός πλέον απαιτείται παρά εμπνέεται. Οι νέοι άνθρωποι φαίνεται πως αποφεύγουν τη δημιουργία ουσιαστικών διαπροσωπικών σχέσεων, όπου ο Άλλος εκτιμάται ως ολότητα και όχι μόνο για το όφελος που μπορεί να προσφέρει.

Όλα αυτά αποτελούν ναρκισσιστικούς τρόπους διαφυγής που οδηγούν σε ψυχικές ερήμους και προσωπικά αδιέξοδα αντί για μια γόνιμη συνύπαρξη.

Πότε αποτελούν πρόβλημα τα ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας;

Ο ναρκισσισμός συνιστά κλινικό πρόβλημα και είναι, δηλαδή, παθολογικός. Αυτό συμβαίνει όταν ένα άτομο εμφανίζει έναν συγκεκριμένο αριθμό προκαθορισμένων κριτηρίων που του δημιουργούν σοβαρές δυσκολίες.

Τα χαρακτηριστικά του παθολογικού ναρκισσισμού

Ένα βασικό κριτήριο είναι όταν οι σχέσεις του ατόμου πλήττονται σοβαρά. Επιπλέον, το ίδιο συμβαίνει και στα περιβάλλοντα στα οποία κινείται εξαιτίας της συμπεριφοράς του. Άλλα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:

• Απουσία αυτοκριτικής: Τα άτομα αυτά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ναρκισσιστικά στοιχεία στον εαυτό τους, ακόμη και αν έρθουν αντιμέτωπα με τα κλινικά κριτήρια της διαταραχής.

• Μετάθεση ευθυνών: Ενώ σε όλους μας δυσαρεστεί η κριτική, το άτομο με Ναρκισσιστική Διαταραχή (Ν.Δ.) προσπαθεί πάντα να μεταθέτει μη αποδεκτά αισθήματα στους άλλους.

• Έλλειψη ενσυναίσθησης: Αδυναμία να «μπούν στα ρούχα του Άλλου» και να δημιουργήσουν αμοιβαίες σχέσεις.

• Εσωτερική ανασφάλεια: Παρά την εικόνα υπεροψίας, πρόκειται για άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση που δεν αντέχουν την αποτυχία.

Η στασιμότητα της μη αυτοκριτικής

Όταν κάποιος δεν μπορεί να κάνει αυτοκριτική, στερεί από τον εαυτό του τη δυνατότητα να μάθει από τα λάθη του και να ωριμάσει. Εάν «πάντα κάποιοι άλλοι φταίνε», το άτομο παραμένει στάσιμο, δημιουργώντας γύρω του έναν «βούρκο» δυσλειτουργικών αλληλεπιδράσεων.

Επίλογος: Η κοινωνική ευθύνη και η διαπαιδαγώγηση

Δημιουργούμε πάντα την κοινωνία που χρειαζόμαστε και, άρα, κάθε φορά αυτή που μας αξίζει. Τα παιδιά δεν διαπαιδαγωγούνται μόνα τους· πάντα υπάρχουν γονείς που τα επηρεάζουν καθοριστικά με όλα όσα κάνουν ή δεν κάνουν.

Όσο υπάρχουν πρότυπα που ενθαρρύνουν τα παιδιά:

• Να χρησιμοποιούν τους «αγκώνες» τους για να πάνε μπροστά στη ζωή.

• Να υιοθετούν το μότο «Κοίτα τη δουλειά σου και άσε τους άλλους να πνίγονται».

Τότε, συμβάλλουμε αποφασιστικά στη δημιουργία μιας κοινωνίας που λειτουργεί με τρόπο ναρκισσιστικό.

Ο ρόλος των Μ.Μ.Ε. και η «Παράσταση της Ζωής»

Σε μια τέτοια κοινωνία, με την αποφασιστική συμβολή των Μ.Μ.Ε., ευνοούνται συνήθως οι ευφάνταστοι και τα κάθε είδους «ψώνια». Επιπλέον, ευνοούνται άτομα που διαθέτουν ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας, ώστε να μπορούν να δίνουν τη δική τους «παράσταση».

Αυτή η τάση δημιουργεί ένα αίσθημα αποκλεισμού σε όσους δεν ακολουθούν αυτούς τους κανόνες. Όσοι δεν τα καταφέρνουν εξίσου καλά σε αυτό το περιβάλλον αυτοπροβολής, νιώθουν συχνά:

1. Ευάλωτοι και παραγκωνισμένοι.

2. Δυστυχισμένοι.

3. Χωρίς σημαντικό ρόλο στην παράσταση που λέγεται «ΖΩΗ».

Χρειάζεστε βοήθεια για να διαχειριστείτε τη σχέση σας με ένα ναρκισσιστικό άτομο ή να κατανοήσετε τις δικές σας άμυνες; Η κατανόηση είναι το πρώτο βήμα. Αν οι ναρκισσιστικές τάσεις δυσκολεύουν την καθημερινότητά σας, κλείστε το δικό σας ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή για συνεδρία δια ζώσης.

The post Ναρκισσισμός: Διαταραχή ή Κοινωνικό Φαινόμενο; appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Η σχέση ανάμεσα στο δίπολο Ναρκισσισμός και Social Media αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας. Είναι, δυστυχώς, γεγονός αδιαμφισβήτητο πως οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες απέτυχαν παταγωδώς να εμπνεύσουν στα μέλη τους μια διάθεση αυθεντικών αισθημάτων έγνοιας και αλληλεγγύης. Αντί για αυτά τα αισθήματα, ενθαρρύνεται και γιγαντώνεται ολοένα και περισσότερο η αντίληψη του «αγάπα, πάνω απ’ όλους και απ’ όλα, τον εαυτό σου». Προωθείται, δηλαδή, οτιδήποτε μπορεί να κάνει το άτομο να νιώθει ξεχωριστό και καλύτερο από οποιονδήποτε άλλον.

Ταυτόχρονα, η εξεζητημένη εστίαση στην εξωτερική εμφάνιση και στο «φαίνεσθαι» γίνεται ολοένα και πιο ορατή μέσα από νέες μορφές έκφρασης. Σε αυτό το πλαίσιο, κυριαρχούν κυρίως τα Social Media. Το περιρρέον πολιτισμικό μας περιβάλλον καλλιεργεί μια ανάγκη συνεχούς αναζήτησης προσοχής και επιβεβαίωσης. Αυτή η επιβεβαίωση αποτελεί, για όσους τη χρειάζονται, ένα πιστοποιητικό κοινωνικής αποδοχής. Για τον σκοπό αυτό, χρησιμοποιούνται φωτογραφίες στο Instagram ή προφίλ στο Facebook, προκειμένου να προβληθεί μια συγκεκριμένη εκδοχή του εαυτού. Κύρια «θύματα» αυτού του νέου τρόπου διαχείρισης των ναρκισσιστικών αναγκών είναι οι έφηβοι και τα νεαρά άτομα, κυρίως θηλυκού γένους.

Ωστόσο, ένα τέτοιο περιβάλλον έχει δημιουργήσει στρατιές εγωκεντρικών και εγωπαθών ατόμων. Αυτοί οι άνθρωποι διαθέτουν συχνά μια υπερφίαλη και μη ρεαλιστική εικόνα εαυτού, οι συνέπειες της οποίας είναι συνήθως σοβαρότατες. Συνεπώς, όταν η έγνοια για τον διπλανό μας —τον συγγενή, τον φίλο ή τον γείτονα— παύει να αποτελεί προτεραιότητα, η κοινωνία νοσεί βαρέως. Τα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής και της ανθρώπινης συνύπαρξης έχουν, στην κυριολεξία, διαρραγεί.

Η κότα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα;

Ένα αυτονόητο αλλά εξαιρετικά σημαντικό ερώτημα που γεννάται είναι το εξής: «Είναι τα Social Media αυτά που ελκύουν άτομα με έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία ή μήπως μετατρεπόμαστε σε νάρκισσους εξαιτίας της επιρροής που ασκούν επάνω μας;».

Πράγματι, τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας χαρακτηρίζονται από μια απύθμενη ανάγκη. Επιζητούν συνεχώς την αποδοχή, την επιβεβαίωση και τον θαυμασμό.Επιζητούν συνεχώς ενδείξεις αγάπης από τους άλλους, ανεξάρτητα από το πώς τα ίδια συμπεριφέρονται. Σύμφωνα με έρευνες που συνέκριναν διαφορετικές γενιές, καταδεικνύεται μια ανησυχητική τάση. Συγκεκριμένα, στα άτομα που γεννήθηκαν μεταξύ 1980 και 1990, έχει αυξηθεί σημαντικά η προσκόλληση σε εξωτερικές αξίες, όπως ο πλούτος, το κοινωνικό status και η αναγνωρισιμότητα. Αντίθετα, παρατηρείται κάμψη των εσωτερικών αξιών, όπως η κοινωνική αλληλεγγύη και η αποδοχή του εαυτού.

Η ναρκισσιστική στροφή στον εαυτό

Τα ευρήματα αυτά ερμηνεύονται ως σαφείς ενδείξεις μιας ναρκισσιστικής στροφής προς τον ίδιο τον εαυτό. Στα νεότερα άτομα, ενδυναμώνεται ολοένα και περισσότερο η αντίληψη πως η γνώμη των άλλων δεν έχει σημασία, αρκεί να πιστεύουν στον εαυτό τους. Με άλλα λόγια, βιώνουμε μια μετατόπιση του κέντρου βάρους από το συλλογικό προς το ατομικό. Πτυχή αυτής της αλλαγής αποτελεί η έκθεση προσωπικών στοιχείων και βιωμάτων στα Social Media, προς οποιονδήποτε έχει τη διάθεση να τα διαβάσει.

Παράλληλα, αυτού του είδους ο ψυχαναγκαστικός εστιασμός στον εαυτό οδηγεί σε ολοένα μεγαλύτερη αδιαφορία και έλλειψη συναισθαντικότητας για τους άλλους. Πρόκειται για βασικά χαρακτηριστικά ενός ναρκισσιστικού τρόπου λειτουργίας, όπου το κατεξοχήν ζητούμενο είναι η κάλυψη προσωπικών αναγκών και όχι η ύπαρξη συλλογικών στόχων.

Επιπλέον, η εμμονή σε σχόλια που παρουσιάζουν τα πάντα ως «υπέροχα» και «τέλεια» δημιουργεί μια εικονική εκδοχή της πραγματικότητας. Παρομοίως, η αγωνιώδης προσπάθεια απόκτησης χιλιάδων άγνωστων ψηφιακών «φίλων» αποτελεί στοιχείο μιας ναρκισσιστικής ψυχικής λειτουργίας.

Συνεπώς, από τα προαναφερθέντα προκύπτει πως η αυξανόμενη χρήση των Social Media (Facebook, Instagram, TikTok κ.ά.) προσφέρει άριστα εργαλεία σε άτομα με ναρκισσιστική δομή. Οι πλατφόρμες αυτές δίνουν τροφή στον «αδηφάγο Μινώταυρο» των ακόρεστων αναγκών τους για επίδειξη, επιβεβαίωση και θαυμασμό.

Η κατανόηση των ορίων ανάμεσα στην ψηφιακή και την πραγματική ζωή είναι απαραίτητη για την ψυχική μας υγεία. Αν νιώθετε ότι η ενασχόληση με τα δίκτυα επηρεάζει την αυτοεικόνα σας, μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού για online συνεδρίες ή για συνεδρίες δια ζώσης.

Η μετάβαση από το συλλογικό στο ατομικό και η αλληλεπίδρασή τους

Πριν από την εποχή της πληροφορίας, η επικοινωνία των ανθρώπων γινόταν σε παρόντα χρόνο και χώρο. Τα άτομα βρίσκονταν, δηλαδή, στον ίδιο χώρο ταυτόχρονα. Τώρα πλέον, στην επικοινωνία μέσω τηλεφώνων ή Social Media, υφίσταται ένας σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στον χώρο και στον χρόνο. Συνεπώς, δεν χρειάζεται να είσαι στον ίδιο χώρο για να επικοινωνείς, ούτε καν να γνωρίζεις τον άλλον προσωπικά.

Αυτή η νέα πραγματικότητα, όπου ο χρόνος αποκτά μεγαλύτερη αξία από τον χώρο, δημιουργεί μια αίσθηση εγγύτητας, η οποία όμως είναι συχνά απατηλή. Ταυτόχρονα, ενισχύεται η ψευδαίσθηση της «συνύπαρξης», ενώ στην πραγματικότητα βαθαίνει η αίσθηση της μοναξιάς.

Παράλληλα, η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο προσωπικό και το δημόσιο έχει σχεδόν καταργηθεί με την αποφασιστική συμβολή των Social Media. Το blog ή ο «λογαριασμός» του καθενός έχει μετατραπεί από προσωπικό σε δημόσιο ημερολόγιο. Έτσι, οι σκέψεις μας μπορούν δυνητικά να διαβαστούν από εκατομμύρια χρήστες ή χιλιάδες ψηφιακούς «φίλους».

Επιπλέον, έρευνες δείχνουν πως η πιο δημοφιλής λέξη και το πιο συχνό θέμα μεταξύ των χρηστών είναι το «εγώ». Αυτό σημαίνει πως το «εγώ» γίνεται ο πρωταγωνιστής σε μια δημόσια αρένα. Εξαρτάται, όμως, άμεσα από τις «επευφημίες» και την επιβεβαίωση των άλλων. Με αυτόν τον τρόπο, διαμορφώνεται μια «επιλεκτική προσωπική ταυτότητα», την οποία ο χρήστης επιλέγει να παρουσιάσει δημόσια.

Η αποδυνάμωση της συλλογικότητας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Οι συμπαγείς κοινωνίες που γνωρίζαμε παλαιότερα δεν υπάρχουν πια. Τα σαφή όρια όσον αφορά τα έθνη και τις παραδόσεις αντικαθίστανται σταδιακά από τις αξίες της ομογενοποίησης. Καθώς η δύναμη της συλλογικότητας αποδυναμώνεται, το άτομο αισθάνεται πως η ευθύνη της ζωής του βρίσκεται αποκλειστικά στα δικά του χέρια.

Ως εκ τούτου, οι απαντήσεις που αναζητά βρίσκονται συχνά στη μίμηση του τρόπου με τον οποίο διαχειρίζονται τη ζωή τους οι άλλοι ψηφιακά. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν πια οι ηγέτες-εμπνευστές που θα μπορούσαν να αναλάβουν τον ρόλο του καθοδηγητή. Ταυτόχρονα, η αποδυνάμωση της οικογένειας και του γονικού κύρους αφήνει ένα κενό στα σημεία αναφοράς.

Σήμερα, οι περισσότεροι κοιτούν γύρω τους στα Social Media για να βρουν απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα και να εισπράξουν την προσοχή που τους λείπει. Παλαιότερα, οι κοινωνικά αδύναμοι προσέβλεπαν στη συλλογική δράση και στα συνδικάτα για ελπίδα. Τώρα, ο καθένας μπορεί να αισθάνεται «ελεύθερος» να εκφράζεται σε άπειρες διαδικτυακές γειτονιές, παραμένοντας όμως απόλυτα μόνος απέναντι στις προκλήσεις.

Σε αυτό το σημείο, τα Social Media έρχονται να καλύψουν μέρος αυτού του χαώδους κενού. Ωστόσο, η χρήση τους συχνά προσλαμβάνει τη μορφή εξάρτησης και όχι μιας απλής κοινωνικής αναγκαιότητας.

Ναρκισσισμός και Social Media: Η ψηφιακή αυτοπροβολή

Είναι κοινά αποδεκτό πως τα άτομα με ναρκισσιστική δομή προσωπικότητας χρησιμοποιούν τις κοινωνικές τους σχέσεις ως εργαλείο. Με αυτόν τον τρόπο, προσπαθούν να δομήσουν την εικόνα του εαυτού τους και να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους. Συνήθως, τα άτομα αυτά δεν ενδιαφέρονται για τη δημιουργία μακροχρόνιων δεσμών. Αντίθετα, επιδιώκουν επιφανειακές κοινωνικές σχέσεις, ώστε να θεωρούνται δημοφιλή και να απολαμβάνουν κοινωνικό κύρος.

Αν και είναι δυνατόν να υπάρξουν κάποιες βαθύτερες διαδικτυακές επαφές, το κύριο ζητούμενο παραμένει ο μεγάλος αριθμός «φίλων». Επιπλέον, τα Social Media προσφέρουν την απεριόριστη δυνατότητα στους χρήστες να παρουσιάζουν τον εαυτό τους ακριβώς όπως επιθυμούν. Μέσω επιλεγμένων φωτογραφιών και αυτοπεριγραφών, επιτυγχάνουν μια μορφή διαρκούς αυτοδιαφήμισης.

Η ανάγκη για επιβεβαίωση και η αμφίδρομη στήριξη

Ο ναρκισσιστικός —και για ορισμένους αντικοινωνικός— τρόπος λειτουργίας διαφαίνεται επίσης από την ανάγκη για κοινωνική στήριξη. Τα άτομα αυτά απαιτούν από τα μέλη των Social Media ή τους αναγνώστες των blogs τους μια στήριξη που είναι δυσανάλογα μεγαλύτερη από αυτήν που οι ίδιοι προσφέρουν.

Συνεπώς, ενοχλούνται ιδιαίτερα όταν δεν λαμβάνουν απάντηση σε κάποιο σχόλιο ή όταν έρχονται αντιμέτωποι με μια αρνητική κριτική. Η δίψα τους για ένα μεγαλύτερο «ακροατήριο» τα οδηγεί συχνά στην αποδοχή προσωπικών ερωτήσεων από αγνώστους. Με αυτή τη στάση, παραμελούν τη χρήση των πλατφορμών ως τόπο ουσιαστικής συνδιαλλαγής με πραγματικούς φίλους.

Ψυχολογική ερμηνεία και η εξιδανικευμένη εικόνα εαυτού

Μία σοβαρή ψυχολογική ερμηνεία αυτών των αντιδράσεων είναι η ταύτιση του ατόμου με μια εξιδανικευμένη εκδοχή του εαυτού του. Υποσυνείδητα, απαιτεί από τους άλλους να προσαρμοστούν σε αυτή την εικόνα.

Στην περίπτωση που κάποιος δεν ανταποκριθεί στις προδιαγραφές αυτής της φαντασίωσης, βιώνεται αυτόματα ως απειλητικός και απορριπτικός. Ωστόσο, το άτομο με ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας δυσκολεύεται να κατανοήσει τους λόγους αυτής της απόρριψης. Όντας υπερβολικά στραμμένο στον εαυτό του, δεν διαθέτει την ψυχική ωριμότητα να διακρίνει τις απαιτήσεις από τις πραγματικές του ανάγκες.

Συχνά, οι απαιτήσεις του εκλαμβάνονται ως δικαιωματικές ανάγκες που πρέπει οπωσδήποτε να καλυφθούν από τους άλλους. Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα, όμως, είναι πως κατηγορεί τον περίγυρό του ακριβώς για τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη δική του προσωπικότητα. Για τον λόγο αυτόν, το άτομο με ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας δυσκολεύεται να κατανοήσει τους λόγους αυτής της απόρριψης.

Επίλογος: Η πρόκληση της ψηφιακής αυθεντικότητας

Προσωπική μου άποψη είναι πως τα Social Media —άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο— καλλιεργούν και ενθαρρύνουν έναν ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας. Πολλοί από όσους εκτίθενται προς δημόσια κρίση υιοθετούν συγκεκριμένους ρόλους. Παρουσιάζουν εκδοχές του εαυτού τους που είναι όχι μόνον αποδεκτές, αλλά και επιβραβεύσιμες. Για τον λόγο αυτόν, οι διαδικτυακοί «φίλοι» καθίστανται ιδιαίτερα σημαντικοί. Επιπλέον, όσο αυξάνεται ο αριθμός αυτών των φίλων, τόσο μεγαλώνουν οι πιθανότητες για περισσότερα «likes» και θετικά σχόλια. Αυτές οι αντιδράσεις αποτελούν, τελικά, την κύρια τροφή για την αυτοεικόνα και την αυτοεκτίμησή τους.

Από την άλλη πλευρά, γνωρίζουμε καλά πως ελκόμαστε και εξαρτόμαστε από ό,τι έχουμε ανάγκη ή μας λείπει, προκειμένου να διατηρήσουμε μια σχετική ψυχική ισορροπία. Συνεπώς, όσο μεγαλύτερα είναι τα προσωπικά μας ελλείμματα, τόσο εντείνεται η ανάγκη ή η εξάρτησή μας από αυτό που μας λείπει, είτε είναι έμψυχο είτε άψυχο. Αυτό σημαίνει πως άτομα με ναρκισσιστικό τρόπο ψυχικής λειτουργίας έλκονται ευκολότερα από τις δυνατότητες αυτοπροβολής που δίνουν τα Social Media.

Η εικονική πραγματικότητα ως ψυχική προβολή

Δυστυχώς, έχουμε φθάσει στο σημείο όπου η «διαδικτυακή κοινωνία» είναι, για πολλούς, εξίσου σημαντική με την πραγματική. Η δυνατότητα επικοινωνίας χωρίς λόγια, όπου ο γραπτός λόγος και οι εικόνες αντικαθιστούν τη λεκτική επαφή, θεωρείται πλέον ισοδύναμη της φυσικής παρουσίας.

Η ύπαρξη αυτού του διαδικτυακού κόσμου, που είναι γεμάτος από επί μέρους «τέλειες» ζωές, γίνεται απόλυτα υπαρκτή για τους δημιουργούς του. Ωστόσο, στην ουσία πρόκειται για μία εικονική πραγματικότητα. Πρόκειται για μια εξιδανικευμένη ψυχική προβολή στις οθόνες. Αυτή η εικόνα αναζητά απεγνωσμένα την επιβεβαίωση των άλλων.

Εύχομαι, λοιπόν, αυτός ο τρόπος συμπεριφοράς να μην αποτελέσει την αναπόφευκτη μοίρα μας. Με τη βοήθεια των κατάλληλων αντιδότων, ελπίζω ο ψηφιακός κόσμος να αποτελέσει μία επιπλέον δυνατότητα αυτοπραγμάτωσης και όχι έναν δρόμο προς την αυτοπαγίδευση ή την αυτοκαταστροφή.

Η αυθεντικότητα είναι η μόνη ουσιαστική διέξοδος από την παγίδα της ψηφιακής εξιδανίκευσης. Για περισσότερη υποστήριξη στη διαχείριση αυτών των προκλήσεων, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα i-psyxologos.gr. Είμαι στη διάθεσή σας για online ψυχοθεραπεία και ραντεβού στο γραφείο.

The post Ναρκισσισμός και Social Media: Πώς διαμορφώνεται η εικόνα του εαυτού appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Ναρκισσιστικά στοιχεία έχουμε όλοι στην προσωπικότητά μας και αποτελούν μία από τις βασικές προϋποθέσεις δημιουργίας μιας συγκροτημένης και αποδεκτής εικόνας εαυτού και της δυνατότητάς μας να αγαπάμε τον εαυτό μας και, κατ΄επέκταση, τους άλλους. Σε μια ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (Ν.Δ.Π.), όμως, κυριαρχεί μια υπερδιογκωμένη εικόνα εαυτού και ένα μη ρεαλιστικό αίσθημα μεγαλείου και προσωπικής υπεροχής.

Όπως προαναφέραμε, το κυρίαρχο χαρακτηριστικό ατόμων με Ν.Δ.Π. είναι η ύπαρξη μιας  μη ρεαλιστικής αίσθησης προσωπικής υπεροχής και αξίας που, όμως, δεν στηρίζεται σε πραγματικά δεδομένα. Όλα αυτά, όμως, δεν είναι παρά η μία μόνον όψη του νομίσματος ή ένα όμορφο περιτύλιγμα. Κάτω από αυτό, υπάρχει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα, αυτή της κατάθλιψης, της μοναξιάς και της αίσθησης αναξιότητας που αναπόφευκτα πυροδοτούνται, όταν η αίσθηση μεγαλείου και προσωπικής υπεροχής δεν επιβεβαιώνονται εκ των έξω, δηλαδή από τους άλλους. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος που τα άτομα με Ν.Δ.Π. είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στην οποιαδήποτε κριτική και μπορεί να κάνουν τα πάντα για να εισπράξουν αυτήν τη έξωθεν παραδοχή και επιβράβευση που αποτελούν απαραίτητη τροφή για την εύθραυστη και αδύναμη εικόνα του εαυτού τους.

Η ευθραυστότητά τους είναι τόσο μεγάλη που μπορεί να νιώσουν προσβολή, απαξίωση και απόρριψη ακόμα και από την παραμικρότερη πράξη ή αντιμετώπιση του περίγυρού τους που δεν ανταποκρίνεται στην εικόνα του μοναδικού ατόμου που θεωρούν πως είναι. Τα άτομα αυτά είναι για τον περίγυρό τους, στην καλύτερη περίπτωση, γοητευτικά, και, στη χειρότερη, τα ψώνια που έχουν «καβαλήσει το καλάμι».

Θεωρούν πως όλοι θα πρέπει να σκέφτονται όπως αυτοί, προσδοκούν ιδιαίτερα προνόμια από τους άλλους και οργίζονται όταν δεν τους τα αναγνωρίζουν. Πιστεύουν πως οι κανόνες ισχύουν μόνο για τα συνηθισμένα άτομα και όχι για ξεχωριστά όπως είναι οι ίδιοι. Θέλουν να σχετίζονται με σημαντικά πρόσωπα και είναι συχνά σνομπ. Γυναίκες με Ν.Δ.Π. θέλουν οπωσδήποτε να αντιμετωπίζονται από τον ερωτικό τους σύντροφο ως κάτι το ιδιαίτερα ξεχωριστό.

Αισθήματα ντροπής ελλοχεύουν πίσω από την παραμικρότερη αποτυχία, όπως και αισθήματα φθόνου για τον οποιονδήποτε είναι ή έχει κάτι περισσότερο από τους ίδιους. Συχνά, πιστεύουν πως οι άλλοι είναι αυτοί που τους φθονούν, εξαιτίας των ξεχωριστών τους χαρισμάτων.

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό των ατόμων με Ν.Δ.Π. είναι η έλλειψη αμοιβαιότητας και αυθεντικής έγνοιας για τους άλλους, καθώς και σχέσεις που διακρίνονται από σκοπιμότητα και επιδίωξη αποκόμισης κάποιου προσωπικού οφέλους.

Η σύγκρουση με την πραγματικότητα και οι αναπόφευκτες ματαιώσεις που προκύπτουν εξαιτίας αυτής, αλλά και εξαιτίας της υπερευαισθησίας των ατόμων αυτών απέναντι σε πραγματικές ή φαντασιακές «απορρίψεις», μπορεί να πυροδοτήσουν καταθλιπτικά συναισθήματα που είναι και ο συνηθέστερος λόγος αναζήτησης βοήθειας. Άτομα με Ν.Δ.Π., που είναι χαρισματικά και έχουν καταφέρει να αναρριχηθούν επαγγελματικά, οικονομικά και κοινωνικά, εμφανίζουν συνήθως τα πρώτα κλινικά συμπτώματα της διαταραχής τους σε ώριμη ηλικία, όταν οι δυνατότητες προσωπικής επιβεβαίωσης, επάρκειας και επιτυχίας, εκ των πραγμάτων, αρχίζουν να περιορίζονται.

Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας: Αιτιολογία

Δεν είναι απόλυτα γνωστοί οι αιτιολογικοί παράγοντες της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας. Πολλοί πιστεύουν πως η Ν.Δ.Π. είναι το αποτέλεσμα της συνέργειας παραγόντων που σχετίζονται με μια βιολογική ευαλωτότητα, με την ποιότητα των πρώιμων σχέσεων του ατόμου με τους φροντιστές του, καθώς και άλλους ψυχολογικούς παράγοντες που αφορούν στο ταμπεραμέντο και στην ικανότητα του ατόμου να μπορεί να ανέχεται ματαιώσεις και, γενικά, συναισθηματικές πιέσεις.

Υπάρχουν αρκετοί ερευνητές που θεωρούν τη Ν.Δ.Π. ως το αποτέλεσμα μιας γονικής στάσης δίχως όρια και ανταπόκρισης σε κάθε επιθυμία του παιδιού και υπό οποιασδήποτε προϋποθέσεις ή ως το αποτέλεσμα της ανάγκης των γονιών να έχουν ένα προικισμένο και ξεχωριστό παιδί για κάλυψη δικών τους υποσυνείδητων αναγκών. Στο βαθμό που το παιδί ανταποκρίνεται στα δεδηλωμένα ή λανθάνοντα αιτήματα των γονιών, εισπράττει αποδοχή και «αγάπη». Σε αντίθετη περίπτωση, ανοιχτή ή σιωπηρή απόρριψη, αποδοκιμασία και συναισθηματική ψυχρότητα.

Ένα ακόμα ενδεχόμενο είναι η Ν.Δ.Π να είναι το αποτέλεσμα μιας συναισθηματικής παραμέλησης ή κακοποίησης από την πλευρά των γονιών ή άλλων φροντιστών του ατόμου κατά τη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας. Οι πρώτες εκδηλώσεις της διαταραχής παρατηρούνται στην εφηβεία ή στη πρώιμη νεανική ζωή, τότε που έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό η προσωπικότητα.

Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας: Διάγνωση και συννοσηρότητα

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας συνυπάρχει συχνά με την καταθλιπτική διαταραχή, με διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση διαφόρων ουσιών καθώς και με την ψυχογενή ανορεξία. Μπορεί, επίσης, να συνυπάρχει και με άλλες διαταραχές προσωπικότητας της ίδιας ομάδας (π.χ. αντικοινωνική, μεταιχμιακή), καθώς και με την παρανοειδή διαταραχή προσωπικότητας.

Η διάγνωση γίνεται, κυρίως, διαμέσου προσωπικών συνεντεύξεων. Ορισμένες φορές, ίσως είναι απαραίτητη και η βοήθεια κάποιου προβολικού τεστ, όπως είναι το Rorschach.

Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας: Αντιμετώπιση

Η άρνηση της πιθανότητας ύπαρξης οποιασδήποτε μορφής ανεπάρκειας στους ίδιους καθιστά τη διάθεση των ατόμων με Ν.Δ.Π. για αναζήτηση βοήθειας πολύ χλομή, για το λόγο αυτό, η ψυχική τους κατάσταση επιδεινώνεται, όπως είναι φυσικό, με την πάροδο του χρόνου, καθώς μειώνονται οι δυνατότητες ναρκισσιστικής ανατροφοδότησης και επιβεβαίωσής τους.

Η αίσθησή τους πως υπερέχουν των πάντων αποδυναμώνει και αυτή από την πλευρά της το κίνητρό τους για αναζήτηση βοήθειας καθώς θεωρούν πως μόνο μια αυθεντία μπορεί να βοηθήσει ένα τόσο προικισμένο άτομο όπως είναι οι ίδιοι. Θυμάμαι ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, όπως αποδείχθηκε στη συνέχεια, που είπε στο τέλος της πρώτης τηλεφωνικής μας συνομιλίας: «Ελπίζω να είστε πιο έξυπνος και προικισμένος από εμένα για να μπορέσετε να με βοηθήσετε»!

Μια θεραπευτική στάση αποδοχής, παντελούς απουσίας, ακόμα και της ελαχιστότατης, αμφισβήτησης ή ανταγωνισμού -σε συνδυασμό με μια αυθεντική συναισθαντικότητα, αποδοχή και ευαισθησία από την πλευρά του θεραπευτή- αποτελούν την καλύτερη εγγύηση για την εγκαθίδρυση μιας θεραπευτικής συμμαχίας προς όφελος του θεραπευόμενου.

The post Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας: Συμπτώματα, αιτιολογία, αντιμετώπιση appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Όλοι γνωρίζουμε πως ζούμε. Τι συμβαίνει, όμως, με την αίσθησή μας πως ζούμε; Δεν είναι καθόλου αυτονόητο να νοιώθουμε πως ζούμε, μόνον επειδή είμαστε ζωντανοί. Υπάρχουν άτομα που νοιώθουν σαν να είναι νεκρά, πως βρίσκονται στο περιθώριο της ζωής, πως δεν έχουν καμία απολύτως επαφή με τον εαυτό και τα συναισθήματά τους.

Οι παθολογίες του τίποτα αναφέρονται, εν μέρει, σε μια υποκειμενική αίσθηση ενός εσωτερικού κενού και, εν μέρει, σε μία αίσθηση που αφορά σε κάτι που δεν είναι δυνατόν να ονοματιστεί. Ο ψυχικός πόνος, στην περίπτωση αυτή, αφορά σε κάτι που έχουμε χάσει, χωρίς, όμως,  να γνωρίζουμε πως το έχουμε χάσει. Οι καταστάσεις αυτές χαρακτηρίζονται από έναν έντονο συναισθηματικό εγκλωβισμό σε ψυχικές εμπειρίες κενού και απουσίας και σχετίζονται με μία περίοδο της ζωής όπου το βρέφος/παιδί δεν διαθέτει ακόμα την ικανότητα λεκτικής έκφρασης και κατανόησης -αφηρημένων, ιδιαίτερα, εννοιών- όπως είναι τα συναισθήματα. Το άτομο που έχει βιώσει μία τέτοια κατάσταση είναι παγιδευμένο σε μια συνεχή προσπάθεια κάλυψης αυτού του εσωτερικού κενού και της μη δυνάμενης να ονοματιστεί απουσίας…

Τα άτομα αυτά, ως βρέφη/μικρά παιδιά, έχουν μεγαλώσει, συνήθως, δίπλα σε μία σοβαρά καταθλιπτική μητέρα, πράγμα που σημαίνει πως υπήρχε μόνο ως φυσική παρουσία, όχι όμως και ψυχικά/συναισθηματικά. Μια συναισθηματικά απούσα/νεκρή μητέρα μπορεί να είναι, για ορισμένα παιδιά, που δεν καταφέρνουν να βρουν κάποιο επαρκές υποκατάστατό της, η απόλυτη καταστροφή.

Η αγάπη μιας σοβαρά καταθλιπτικής μητέρας προς το μικρό παιδί της δεν σημαίνει πως παύει να υφίσταται. Τα μηνύματα και η σπίθα ύπαρξής της, όμως, δεν φθάνουν μέχρι το παιδί, από τη στιγμή που πνίγονται και σβήνουν στον απέραντο ωκεανό θλίψης που την διακατέχει. Ως εκ τούτου, αυτό που συμβαίνει είναι πως το μικρό παιδί αρχίζει και βιώνει μια έντονη αίσθηση απουσίας που δημιουργείται και συνυπάρχει, ταυτόχρονα, με τη φυσική  παρουσία της αγαπημένης του μητέρας.

Πρόκειται για μια πολύ ιδιότυπη, περίεργη και δυσανάγνωστη απουσία -άρα και μη δυνάμενη να ονοματισθεί- που είναι πολύ δυσκολότερο να ξεπερασθεί, ακόμα και από έναν πραγματικό μητρικό θάνατο. Ο πραγματικός θάνατος είναι πολύ πιο σαφής και συγκεκριμένος. Η μητέρα παύει να υπάρχει οριστικά και αμετάκλητα. Αντίθετα, η σοβαρά καταθλιπτική μητέρα, αν και ζει, είναι σχεδόν παντελώς απούσα συναισθηματικά, πράγμα που δημιουργεί στο βρέφος/μικρό παιδί σύγχυση, μια αίσθηση εσωτερικού κενού, απουσίας, έλλειψης νοήματος καθώς και μιας απώλειας διάθεσης για ζωή…

Το βρέφος αρχίζει να νοιώθει πως είναι κάποιος -να βρίσκει δηλαδή τον πραγματικό εαυτό του- όταν καθρεφτίζεται στο πρόσωπο και στις συνολικές αντιδράσεις της μητέρας του. Το βρέφος, βλέποντας το πρόσωπο της μητέρας του -με εκείνο το έντονο βλέμμα που έχουν τα βρέφη- βλέπει σ΄αυτό τον εαυτό του, τα συναισθήματά του και την αξία που έχει ως ύπαρξη. Όταν το βρέφος αντιμετωπίζεται με τρόπο που το κάνει να νοιώθει πως υπάρχει και πως επιβεβαιώνεται, τότε αισθάνεται πως έχει την άνεση και την ελευθερία να συνεχίσει να βλέπει τον ζωοδότη αυτό καθρέφτη.

Εάν, όμως, η μητέρα είναι παντελώς επικεντρωμένη σε κάτι άλλο, πέραν του παιδιού της, τότε το μόνο που βλέπει το παιδί είναι το πώς νοιώθει η μητέρα του. Δεν εισπράττει τίποτα για τον εαυτό του. Όταν η μητέρα δεν αντιδρά, όταν δεν έχει τη δύναμη και τη διάθεση να ασχοληθεί σοβαρά με το παιδί της, όταν η καταθλιπτική της διάθεση κάνει το πρόσωπό της ανέκφραστο, τότε το παιδί αναγκάζεται να επικεντρωθεί στη μητέρα του, να μαντεύει τη διάθεση και τα συναισθήματά της, σε βάρος της εξέλιξης της ικανότητας αναγνώρισης των δικών του συναισθημάτων.

Το γεγονός και η συνακολουθούμενη αίσθηση πως το πρόσωπο, που αποτελεί πηγή ζωής για εμάς, δεν μας βλέπει χαλαρά, καλοδιάθετα και επιβεβαιωτικά είναι ταυτόσημα με μια αίσθηση πως δεν υπάρχουμε. Είναι σαν ο μοναδικός μάρτυρας, που θα μπορούσε να επιβεβαιώσει την ύπαρξη του αληθινού μας εαυτού, να μην υπάρχει ή να έχει εξαφανιστεί…

Μπροστά σε ένα τέτοιο αμείλικτο δίλημμα, αναπτύσσουμε, ως αντίδοτο ενός ψυχικού θανάτου, έναν ψευδή εαυτό που βοηθά σε μια επιφανειακή μας προσαρμογή. Πάντα, όμως, είναι παρούσα η αίσθηση πως κάτι μας λείπει, πως κάτι μας αναστέλλει, και, σε σοβαρότερες περιπτώσεις, να δημιουργείται μια αίσθηση μη πραγματικού και απουσίας νοήματος στη ζωή. Πως ζούμε τη ζωή ενός άλλου ή άλλων, πως, ό,τι και αν κάνουμε, πάντα κάτι σημαντικό μας λείπει και πως τίποτα δεν μπορεί να καλύψει αυτήν την τρομακτική αίσθηση κενού εντός μας.

Ένα άτομο που είχε τέτοια βιώματα άγεται και φέρεται ανάμεσα σε μια δυσβάσταχτη αίσθηση κενού και μια απύθμενη λαχτάρα και νοσταλγία για κάτι ή για κάποιον που, επιτέλους, θα το σώσει από αυτόν τον αργό ψυχικό θάνατο…

The post Διαταραχές προσωπικότητας: Η αίσθηση κενού και τι κρύβεται πίσω από αυτήν appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.

Το αίσθημα του φθόνου αποτελεί μέρος της καθημερινότητας όλων μας και  ελάχιστοι είναι αυτοί που ποτέ δεν το έχουν βιώσει. Η δυσκολία προσέγγισης του φθόνου οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στο ότι το αίσθημα αυτό συνδέεται με ντροπή και ενοχή, από τη στιγμή που η θρησκεία το θεωρεί ως ένα από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, ο μαρξισμός πως όλοι θα πρέπει να κατέχουν τα ίσα κ.ά. Για το λόγο αυτό, αν θέλουμε να το κατανοήσουμε, θα πρέπει να το προσεγγίσουμε χωρίς προκαταλήψεις, αφορισμούς και δαιμονοποιήσεις.

Αυτός που φθονεί δεν φθονεί επειδή νιώθει άσχημα, αλλά επειδή κάποιοι άλλοι νιώθουν καλά. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, ο φθόνος σημαίνει όνειρα και επιθυμίες που ποτέ δεν πραγματοποιήθηκαν. Το άτομο που φθονεί είναι σαν να βροντοφωνάζει πως δεν νιώθει καλά με τον εαυτό του. Κάποιων άλλων η γοητεία, η εξυπνάδα, η φήμη ή οι ικανότητες τού υπενθυμίζουν όλα όσα θα ήθελε και ο ίδιος να είναι, αλλά, δυστυχώς, δεν είναι…

Στην ήπιά του μορφή, ή αυτό που αποκαλούμε «ζηλεύω με την καλή έννοια», ο φθόνος μπορεί να αποτελέσει ενός είδους κινητήρια δύναμη. Στην καταστροφική του μορφή, όμως, μπορεί να κατακλύσει τη σκέψη και τη ζωή μας. Μπορεί να αρχίσει με μία αίσθηση κατωτερότητας και αδικίας, και να συνεχίσει ως μία ανάγκη για κουτσομπολιό, συκοφάντηση, παρενόχληση, μείωση καθώς και εκδήλωσης οργής και μίσους προς το υποκείμενο του φθόνου. Στην ακραία του μορφή, ο φθόνος μπορεί να οδηγήσει και στην επιθυμία να προκληθεί ενεργητικά κακό στον άλλον.

Στην ουσία, φθόνος είναι η δυσκολία ή ακόμα και η άρνηση αναγνώρισης οποιουδήποτε θετικού στοιχείου στους άλλους. Όταν το υποκείμενο του φθόνου μας είναι ένα αδιαμφισβήτητα προικισμένο και επιτυχημένο άτομο, τότε η κάλυψη του φθόνου μας γίνεται πιο ευκολότερα διαμέσου ενός εστιασμού σε στοιχεία του χαρακτήρα αυτού που φθονούμε καθώς τέτοια έχουμε όλοι μας άφθονα…

Είναι πολύ δύσκολο να το παραδεχθεί κανείς, αλλά αυτοί που φθονούν νοιώθουν συχνά ανακούφιση, ακόμα και ευχαρίστηση, όταν τα υποκείμενα του φθόνου τους αποτυγχάνουν, ιδιαίτερα αυτά που είναι τόσο «τέλεια» και θαυμάζονται από τους περισσότερους. Στον υποδόριο φθόνο της μάζας στηρίζεται η απήχηση και η «επιτυχία» των κουτσομπολίστικων τηλεοπτικών εκπομπών και των συναφών εντύπων, κίτρινων ή μπεζ…

Συχνά, δεν κατανοούμε πως τρέφουμε αισθήματα φθόνου καθώς είναι βαθιά υποσυνείδητα. Οι συνήθεις αιτίες αυτού του είδους φθόνου είναι παιδικά βιώματα κάποιου είδους βαθιάς έλλειψης/στέρησης και μιας αίσθησης παραγκωνισμού και είσπραξης αδιαφορίας. Μερικές φορές, μπορεί να έχει να κάνει με μια ανεπίλυτη σύγκρουση αδελφικής αντιζηλίας…

Στη ναρκισσιστική κοινωνία που ζούμε, η στάση στο θέμα αυτό έχει αρχίσει να αλλάζει, όπως και σε κάθε τι, άλλωστε. Οι εκδηλώσεις φθόνου, αρνητικών σχολίων και μικροψυχίας βρίθουν σε πολλές τηλεοπτικές εκπομπές, πίσω από την ανωνυμία του διαδικτύου κ.τ.λ., προσδίδοντας πλέον την απαραίτητη «νομιμοποίηση» στην εκάστοτε εκδήλωσή τους. Έτσι, συγκρινόμαστε πλέον πιο ανοιχτά με φίλους, συναδέλφους, διάφορους επώνυμους κ.ά. Ιδιαίτερα οι τελευταίοι, και κυρίως αυτοί που εκφράζουν δημόσια και δυναμικά τις απόψεις τους, γίνονται πολλές φορές αποδέκτες του κύριου όγκου του όποιου φθόνου κάποιων από εμάς. Η οποιαδήποτε δυσφορία, που τυχόν εκφράζεται από την πλευρά του δημόσιου προσώπου για τον οχετό που εισπράττει, αντιμετωπίζεται συχνά με την προσχηματική έκφραση: «Από τη στιγμή που είσαι δημόσιο πρόσωπο, θα πρέπει να αποδέχεσαι και την όποια δημόσια κριτική». Στις περιπτώσεις αυτές, ο οχετός ταυτίζεται με την «κριτική»…

Το υποσυνείδητο μίσος -ως απόρροια του φθόνου μας- και η αμφιθυμία μας απέναντι στα διάφορα επώνυμα πρόσωπα αντιπροσωπεύουν συνήθως την ανώνυμη, ανούσια και χωρίς ιδιαίτερο περιεχόμενο ζωή μας, και εκφράζεται, μεταξύ άλλων, και διαμέσου μιας εμμονής για δημόσια αποδοκιμασία των εν λόγω επωνύμων στο διαδίκτυο. Από τις πιο δημοφιλείς αναρτήσεις του διαδικτύου παγκοσμίως είναι αυτές που αναφέρονται με αρνητικό τρόπο σε διάφορα επώνυμα πρόσωπα. Ένα παράδειγμα περί αυτού αποτελεί το blog “What Would Tyler Durden Do”, όπου πολλά σύγχρονα είδωλα και οτιδήποτε σχετίζεται με αυτά -ακόμα και τα μικρά τους παιδιά- διασύρονται ανελέητα.

Όλες οι κοινωνίες είχαν πάντα ανάγκη από βασιλιάδες, ηγέτες και ήρωες να θαυμάζουν, να εξιδανικεύουν και κάποια στιγμή να αποκαθηλώνουν. Όμως, στη σύγχρονη ναρκισσιστική κοινωνία που ζούμε, είμαστε όλοι μας, κατά κάποιον τρόπο, λιγότερο ή περισσότερο junkies προσοχής. Τα πρόσωπα που γίνονται επίκεντρο προσοχής θαυμάζονται και μισούνται ταυτόχρονα. Η ολοένα και μεγαλύτερη ανωνυμία, που στέκει σαν πούσι πυκνό και απειλητικό πάνω μας, μας οδηγεί στην ανάγκη να θέλουμε να γίνουμε αντικείμενα προσοχής που, για αρκετούς, αυτό σημαίνει το να «είμαι κάποιος». Ορισμένοι, μάλιστα, δεν διστάζουν να εκθέσουν τη δυστυχία, τη ζωή και τον ίδιο τους τον εαυτό σε «κοινή θέα», μέσα από τηλεοπτικές εκπομπές προσωπικής απογύμνωσης, τύπου «Big brother», «Αννίτας Πάνια» ή πώς αλλιώς ονομάζονται.

 Πολλές και πολλοί θα ήθελαν να είναι, για παράδειγμα, Paris Hilton ή Γιώργος Νταλάρας, αλλά, από τη στιγμή που δεν είναι, τους «πολεμούν», τους κατακρίνουν και τους διασύρουν ανελέητα με αφορμή ακόμα και το παραμικρότερο «ολίσθημά» τους και -αν ήταν δυνατόν- θα ήθελαν να τους αποκαθηλώσουν και  να τους αφανίσουν  ώστε να εξαλειφθεί η πηγή υπενθύμισης της αίσθησης προσωπικής τους ανεπάρκειας και ασημαντότητας, όπως συνήθως το βιώνουν. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, πως ο οποιοσδήποτε ασκεί την οποιαδήποτε κριτική σε διάφορα συγκεκριμένα δημόσια πρόσωπα νιώθει ενδόμυχα φθόνο προς αυτά. Κάτι τέτοιο ισχύει, κυρίως, στις περιπτώσεις που η επιθυμία για «κριτική» προσλαμβάνει τα χαρακτηριστικά της εμμονής, όταν και μόνο το άκουσμα του ονόματος ενός συγκεκριμένου δημοσίου προσώπου γεννά αισθήματα δυσφορίας…

Στη σύγχρονη ναρκισσιστική κοινωνία, το ερώτημα αμφισβήτησης της ταξικής κοινωνίας «γιατί να κατέχει αυτός και όχι εγώ;» μετατράπηκε στο ερώτημα αμφισβήτησης «γιατί να είναι αυτός το επίκεντρο της προσοχής και όχι εγώ;». Οι ήρωες και οι βασιλιάδες παλαιοτέρων εποχών μετατράπηκαν σε σύγχρονα «είδωλα», με τη διαφορά πως τα τελευταία σπάνια διακρίνονται για κάτι ουσιαστικό και διαχρονικό. Κι όμως, θαυμάζονται και φθονούνται, απλά γιατί αποτελούν το επίκεντρο της προσοχής και εκπροσωπούν αυτά που, όσοι φθονούν, θα ήθελαν πάρα πολύ να είναι ή να έχουν

The post Φθόνος: Ναρκισσιστική ευαλωτότητα και σύγχρονες σχέσεις appeared first on Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D.