Παιδί και θάνατος στη σύγχρονη κοινωνία
Οι αντιδράσεις πένθους στο παιδί και η στάση μας απέναντι στον θάνατο έχουν αλλάξει ριζικά. Μέχρι και πριν από μερικές δεκαετίες, γεννιόμασταν, ζούσαμε και πεθαίναμε στο σπίτι μας. Σήμερα, γεννιόμαστε και πεθαίνουμε συνήθως σε κάποιο νοσοκομείο. Ο θάνατος δεν αποτελεί πλέον κομμάτι της καθημερινότητάς μας, αλλά έγινε κάτι άγνωστο, απόμακρο και, συνεπώς, πολύ πιο ασαφές και απειλητικό.
Σήμερα, πολλά άτομα νοσηλεύονται σε ψυχιατρικές κλινικές. Η αιτία είναι συχνά οι μη ολοκληρωμένες αντιδράσεις πένθους στο παιδί ή στον ενήλικα. Επειδή το πένθος έχασε τη φυσική του θέση στην καθημερινότητα, πολλοί άνθρωποι στερούνται μια σημαντική ευκαιρία. Δεν μαθαίνουν να διαχειρίζονται απώλειες, ούτε να λειτουργούν υποστηρικτικά προς κάποιον που πενθεί.
Παράλληλα, όμως, με την αποξένωσή μας από τον πραγματικό θάνατο, αυτός είναι καθημερινά παρών. Στις σύγχρονες κοινωνίες, εμφανίζεται περισσότερο από ποτέ. Τα Μ.Μ.Ε. μας βομβαρδίζουν καθημερινά με φόνους και δυστυχήματα. Βλέπουμε θύματα σε κάθε μορφής βίας. Επιπλέον, κάτι ανάλογο συμβαίνει στα παιδικά ηλεκτρονικά παιχνίδια, σε πολλές παιδικές τηλεοπτικές σειρές και στη μουσική. Έτσι, διευρύνεται το χάσμα ανάμεσα στην εικονική και τη βιούμενη πραγματικότητα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
Ο αποκλεισμός των παιδιών από τις τελετουργίες διεργασίας πένθους είναι προβληματικός. Αφαιρεί τη δυνατότητα να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους και να διευρύνουν την κατανόησή τους για τον θάνατο.
Πώς αντιδρά ένα παιδί στο πένθος ανάλογα με την ηλικία;
Οι αντιδράσεις πένθους στα παιδιά διαφέρουν ανάλογα με την αναπτυξιακή τους ηλικία. Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να εκφράζουν την απώλεια κυρίως μέσα από το παιχνίδι και τη συμπεριφορά, τα παιδιά σχολικής ηλικίας να εμφανίζουν θλίψη, φόβο, θυμό ή ενοχές, ενώ οι έφηβοι μπορεί να αποσύρονται ή να δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους. Δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος παιδικού πένθους.
Η αναγκαιότητα συμμετοχής στις τελετουργίες
Τώρα πλέον, όλοι οι ερευνητές και οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας, όπως το American Psychological Association (APA), ενθαρρύνουν την ενεργητική συμμετοχή. Προτείνουν τη συμμετοχή ενηλίκων και παιδιών στις τελετουργίες ταφής οικείων προσώπων. Τονίζουν την αναγκαιότητα ο θάνατος να πάψει να είναι «ταμπού». Πρέπει να ξαναγίνει μέρος της καθημερινότητάς μας. Όσο πετυχαίνουμε αυτόν τον στόχο, αυξάνουμε τη δυνατότητα αποτελεσματικής στήριξης. Έτσι, βοηθάμε ουσιαστικά τα άτομα του περίγυρού μας που πενθούν, και ειδικά τα παιδιά.
Οι αντιδράσεις πένθους στο παιδί και οι παράγοντες επιρροής
Οι αντιδράσεις μας, μετά από ένα τραυματικό γεγονός, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της προσπάθειας αντιμετώπισης. Για το λόγο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να δούμε εάν και με ποιον τρόπο εκφράζουμε αυτές τις αντιδράσεις.
Οι αντιδράσεις πένθους στο παιδί ποικίλουν και εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες, όπως:
την ηλικία του
τη νοητική και ψυχική του κατάσταση
το εξελικτικό στάδιο στο οποίο βρίσκεται
την ικανότητά του να κατανοήσει το περιεχόμενο του συμβάντος
την ικανότητά του να μιλήσει για το συμβάν και να εκφρασθεί συναισθηματικά
τις προηγούμενες κρίσεις και τον τρόπο αντιμετώπισής τους
το είδος της σχέσης με τον νεκρό
το είδος της σχέσης με τα υπόλοιπα άτομα του περίγυρου
το πένθος των γονέων ή του γονέα
τη στήριξη από οικογένεια και περίγυρο
τις υπόλοιπες αλλαγές στο άμεσο περιβάλλον του παιδιού (εκτός του συμβάντος)
Τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, πενθούν το καθένα με το δικό του τρόπο. Κάποια αντιδρούν έντονα. Άλλα ίσως να μη δείχνουν σχεδόν κανένα συναίσθημα. Μπορεί, για παράδειγμα, να συνεχίζουν το παιχνίδι τους ακόμα και μετά την πληροφόρησή τους για τον θάνατο του γονιού τους.
Συχνά, οι ενήλικες έχουν την τάση να υποτιμούν τα βιώματα των παιδιών. H αλήθεια είναι πως τα παιδιά έχουν δει, ακούσει και καταλάβει πολύ περισσότερα πράγματα από όσα πιστεύουμε. Οι ενήλικες συχνά δεν αντιλαμβάνονται έγκαιρα πόσο άσχημα μπορεί να νιώθει ένα παιδί. Επιπλέον, παρερμηνεύουν τις διάφορες αντιδράσεις του. Πολλά παιδιά προσπαθούν να προστατέψουν τους γονείς τους. Γι’ αυτό, συνεχίζουν να συμπεριφέρονται όπως συνήθως, για να μην τους επιβαρύνουν περισσότερο.
Διαφορές πένθους παιδιού και ενήλικα
Η απώλεια ενός οικείου προσώπου επηρεάζει σαφώς την ψυχική και σωματική υγεία. Αν και οι αντιδράσεις πένθους στο παιδί έχουν προσωπικό χαρακτήρα, η διεργασία ακολουθεί μία παρόμοια πορεία. Εμφανίζει κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στο πένθος ενός παιδιού και ενός ενήλικα είναι η διάρκεια. Το επεισόδιο έντονου πένθους του παιδιού είναι συντομότερο. Ωστόσο, η συνολική διεργασία του πένθους του διαρκεί, συνήθως, περισσότερο από ότι αυτή του ενήλικα.
Κατηγορίες αντιδράσεων:
1. Άμεσες αντιδράσεις πένθους στο παιδί
Χωρίζουμε τις αντιδράσεις πένθους παιδιών και εφήβων σε τρεις κατηγορίες: άμεσες, συνήθεις και άλλες πιθανές.
Όταν τα παιδιά και οι έφηβοι ακούνε για τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, αντιδρούν με:
σοκ και αμφιβολία
διαμαρτυρία και φόβο
απάθεια και παραλυτική απραξία
συνέχιση των καθημερινών δραστηριοτήτων
Στη φάση αυτή, θεωρούμε οποιαδήποτε από τις ανωτέρω αντιδράσεις ως απόλυτα φυσιολογική. Εάν, όμως, τα συμπτώματα εμμένουν για κάποιους μήνες, χρειάζεται προσοχή. Ιδιαίτερα αν παρατηρήσουμε απάθεια και δραματική μείωση της σχολικής επίδοσης. Τότε, ο γονιός ή ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να ζητήσουν τη βοήθεια κάποιου ειδικού. Η κατανόηση και το ενδιαφέρον δεν επαρκούν πάντα για την αντιμετώπιση όλων των συμπτωμάτων.
2. Συνήθεις αντιδράσεις πένθους στο παιδι
άγχος, θλίψη
έντονες μνήμες, νοσταλγία, έλλειψη
οργή, συμπεριφορές προσέλκυσης προσοχής
διαταραχές ύπνου, σχολικές δυσκολίες, σωματικά ενοχλήματα
αυτοκατηγορίες, αίσθημα ντροπής
Το παιδί εκδηλώνει συχνά το άγχος του με φόβο για τη ζωή ή την υγεία. Νιώθει φόβο τόσο για τον εαυτό του, όσο και για άλλα αγαπημένα πρόσωπα.
Γι’ αυτόν τον λόγο, ιδιαίτερα τα μικρότερα παιδιά, εμφανίζουν έντονα προσκολλητική συμπεριφορά. Οι διάφορες μνήμες περνούν συχνά σαν κινηματογραφική ταινία από μπροστά τους. Η προσπάθεια του παιδιού να διώξει αυτές τις μνήμες προκαλεί συχνά ένταση, ανησυχία και δυσκολίες ύπνου.
Επίσης, η οργή εκφράζει συνήθως την αίσθηση εγκατάλειψης και τη δυσφορία του παιδιού (με ενδεχόμενες αυτοκαταστροφικές τάσεις). Κάποιες φορές, όμως, εκφράζει και την προσπάθειά του να αποσπάσει τους γονείς από τη βαθιά τους θλίψη. Είναι σημαντικό το παιδί να νιώθει ελεύθερο να εκφράζει την οργή του.
Διαχείριση οργής και ενοχών
Ο εκπαιδευτικός ή ο γονιός, εκτός από την επιτρεπτική στάση, πρέπει να θέτει και τα αναγκαία όρια. Αυτό ισχύει εάν το παιδί γίνει επικίνδυνο για τον εαυτό του ή τους άλλους. Ταυτόχρονα, πρέπει να προτείνει εναλλακτικούς τρόπους εκφόρτισης της έντασης (π.χ. τρέξιμο στην αυλή, χτύπημα σε μαξιλάρι).
Ο μαγικός τρόπος σκέψης προκαλεί συνήθως τις αυτοκατηγορίες και τα αισθήματα ενοχής. Συναντάμε αυτό το φαινόμενο σε παιδιά ηλικίας έως 7 ετών. Τα παιδιά πιστεύουν ότι κάποιες σκέψεις ή πράξεις τους προκάλεσαν τον θάνατο του γονιού τους. Επειδή το μικρό παιδί μιλάει με δυσκολία, ο παιδαγωγός εστιάζει στο παιχνίδι και τις ζωγραφιές.
Εκεί εντοπίζει τυχόν σημάδια ενοχής.
Άλλες πιθανές αντιδράσεις και διαφορές φύλου
αλλαγές στην προσωπικότητα του παιδιού, φαντασιώσεις
παλινδρομική συμπεριφορά, απαισιοδοξία για το μέλλον
υπαρξιακοί προβληματισμοί, ωρίμανση και εξέλιξη
Όταν ένα παιδί παλινδρομεί, εμφανίζει συμπεριφορές που εξελικτικά έχει ξεπεράσει (όπως ενούρηση, εγκόπριση). Ίσως ο περίγυρος αδυνατεί να τις διαχειριστεί. Ωστόσο, παιδιά που βίωσαν μία σοβαρή κρίση δείχνουν συχνά μεγάλη ωριμότητα. Βλέπουμε την ενσυναίσθησή τους να δυναμώνει. Επίσης, προσφέρουν με χαρά τη βοήθειά τους σε άλλα παιδιά που πενθούν. Οι αντιδράσεις πένθους στο παιδί ποικίλλουν σημαντικά. Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να το γνωρίζουν και να δείχνουν ετοιμότητα.
Τέλος, τα αγόρια, ιδιαίτερα στην εφηβεία, μιλούν με μεγαλύτερη δυσκολία από τα κορίτσια. Συνήθως, εκδηλώνουν τα συναισθήματά τους μέσω πράξεων (π.χ. με επιθετικές συμπεριφορές). Αντίθετα, τα κορίτσια συχνά καταφεύγουν στην απομόνωση και παρουσιάζουν ψυχοσωματικά συμπτώματα ή κατάθλιψη. Τα δύο φύλα διαφέρουν ακόμα και στο είδος στήριξης.,Τα κορίτσια μιλούν συνήθως σε μία στενή φίλη για τα συναισθήματά τους. Δυστυχώς, το 60% των αγοριών δεν έχει αυτή τη δυνατότητα.
Συχνές ερωτήσεις
- Πώς αντιδρά ένα παιδί στο πένθος;
Το παιδί μπορεί να εκφράσει το πένθος με θλίψη, φόβο, θυμό, ενοχές, ανασφάλεια ή έντονη ανάγκη για εγγύτητα. Μπορεί επίσης να παρουσιάσει αλλαγές στον ύπνο, στη συμπεριφορά, στο παιχνίδι ή στη σχολική του λειτουργία. Η αντίδραση εξαρτάται από την ηλικία, την προσωπικότητα και τον τρόπο με τον οποίο έχει βιώσει την απώλεια. - Πώς εκφράζουν το πένθος τους τα μικρά παιδιά;
Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μην κατανοούν πλήρως την έννοια της οριστικής απώλειας και συχνά εκφράζουν τα συναισθήματά τους περισσότερο μέσα από το παιχνίδι, τη συμπεριφορά και το σώμα παρά με λόγια. Μπορεί να εμφανίσουν προσκόλληση, παλινδρομήσεις, ευερεθιστότητα ή να επαναλαμβάνουν ερωτήσεις για το πρόσωπο που πέθανε. - Πώς αντιλαμβάνεται το πένθος ένα παιδί σχολικής ηλικίας;
Καθώς μεγαλώνει, το παιδί κατανοεί σταδιακά καλύτερα ότι ο θάνατος είναι οριστικός και μπορεί να αναζητά περισσότερες πληροφορίες για το τι συνέβη. Η θλίψη μπορεί να συνυπάρχει με θυμό, φόβο, ενοχές ή ανησυχία ότι μπορεί να χάσει και άλλους σημαντικούς ανθρώπους. - Πώς εκφράζει το πένθος του ένας έφηβος;
Ο έφηβος συνήθως έχει μεγαλύτερη κατανόηση της απώλειας, όμως μπορεί να δυσκολεύεται να εκφράσει άμεσα όσα αισθάνεται. Μπορεί να αποσύρεται, να γίνεται ευερέθιστος, να αναζητά περισσότερο την παρέα των συνομηλίκων ή να φαίνεται ότι συνεχίζει κανονικά τη ζωή του. Η εναλλαγή ανάμεσα στη θλίψη και στην καθημερινή δραστηριότητα δεν σημαίνει ότι δεν πενθεί. - Είναι φυσιολογικό ένα παιδί να παίζει ή να γελά ενώ πενθεί;
Ναι. Το παιδικό πένθος δεν είναι απαραίτητα συνεχής θλίψη. Ένα παιδί μπορεί να κλαίει τη μία στιγμή και λίγο αργότερα να παίζει, να γελά ή να ενδιαφέρεται για τις καθημερινές του δραστηριότητες. Αυτές οι εναλλαγές μπορούν να αποτελούν έναν φυσιολογικό τρόπο με τον οποίο το παιδί αντέχει και επεξεργάζεται σταδιακά την απώλεια. - Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν ένα παιδί που πενθεί;
Χρειάζεται ειλικρινής και κατάλληλη για την ηλικία ενημέρωση, χώρος για ερωτήσεις και συναισθήματα και όσο γίνεται διατήρηση της καθημερινής ρουτίνας. Οι γονείς μπορούν να ακούν χωρίς να πιέζουν, να αποδέχονται διαφορετικούς τρόπους έκφρασης και να διαβεβαιώνουν το παιδί ότι δεν είναι υπεύθυνο για τον θάνατο. - Πότε χρειάζεται ένα παιδί που πενθεί βοήθεια ειδικού;
Όταν η δυσκολία είναι ιδιαίτερα έντονη ή επίμονη και επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά, τις σχέσεις, το σχολείο, τον ύπνο ή την καθημερινή λειτουργία του παιδιού, μπορεί να χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας. Η ανάγκη για βοήθεια δεν κρίνεται μόνο από το πόσο θλιμμένο φαίνεται ένα παιδί, αλλά από τη συνολική εικόνα και την πορεία του.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
